Trong chưa đời 24 giờ đồng hồ ngày 10 tháng 5, Việt Nam đã khiến cả thế giới ngỡ ngàng khi Tổng Bí thư Tô Lâm bước vào điện Gremlin hội dam với Tổng thống Vladimir Putin. Cùng lúc Washington công bố ưu tiền đảm phán thuế quản về Hà Nội đặt Việt Nam ngang hàng với các đồng minh thân cận như Nhật Bản và Hàn Quốc. Liệu đây có phải là khoảnh khắc lịch sử khi mà một quốc gia Đông Nam Á nhỏ bé với diện tích nhưng lại sở hữu khát vọng khổng lồ đang chơi ván cờ địa chính trị táo bạo Nhật, đối thoại trực tiếp với cả hai siêu cơ Nga và Mỹ, thiết lập vị thế ngoại giao chưa từng có.
Ngày 10 tháng 5, Tổng Bí thư Tô Lâm trong vai trò lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam đã đặt chân vào điện Gremlin để hội đàm với Tổng thống Nga Putin. Đây không chỉ là cuộc gặp đầu tiên giữa hai nhà lãnh đạo tại Mascova mà còn là sự kiện mang tính biểu tượng đánh dấu bước ngoặt trong quan hệ Việt Nga. Chỉ vài tháng trước vào tháng 6 năm 2024 khi còn là Chủ tịch nước, ông Tô Lâm đã tiếp đón ông Putin tại Hà Nội.
Giờ đây, tại Mascova, cuộc hội đàm hẹp giữa hai người kéo dài hàng giờ trước khi mở rộng sang các cuộc thảo luận cấp cao đã gửi đi thông điệp mạnh mẽ Việt Nam không chỉ là đối tác lịch sử của Nga mà là một đồng minh chiến lược trong bối cảnh thế giới đang phân cực. Theo điện Gremlì, tổng thống Putin đã dành ưu tiên đặc biệt cho cuộc gặp này. Chọn Tổng Bí thư Tô Lâm là nhà lãnh đạo đầu tiên mà ông tiếp trong ngày bận rộn 10 tháng 5 giữa lúc Nga đang kỷ niệm 80 năm ngày chiến thắng trong chiến tranh vệ quốc vĩ đại.
Cùng thời điểm ở phía bên kia địa cầu, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã công bố danh sách 20 nền kinh tế được ưu tiên đàm phán thuế quan và Việt Nam nổi bật trong số đó. Theo Bloomberg, Việt Nam cùng Nhật Bản và Hàn Quốc và một số đối tác nhỏ hơn như Fiji hay Mauritius đã được Washington xem là hình mẫu để định hình các thỏa thuận thương mại mới. Đại diện thương mại Hoa Kỳ Jamie Sungre đã khẳng định trên CNBC rằng họ đang có cuộc đàm phán hiệu quả với Việt Nam và phía chúng ta hiểu những gì phía Mỹ muốn giải quyết.
Đây không phải lời để nói xuông. Với kim ngành thương mại song phương đạt 124 tỷ đô la Mỹ vào năm 2023, Việt Nam là một trong 10 đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ nhưng cũng chịu sức ép lớn từ thạng dư với 123,5 tỷ đô la Mỹ trong năm 2024. Việc Mỹ ra ưu tiên đàm phán với Việt Nam trong bối cảnh chính sách thuế quan đối ứng của ông Trump áp 46% lên hàng hóa Việt Nam là dấu hiệu rõ ràng.
Washington không chỉ xem Việt Nam là một đối tác kinh tế mà còn là một đối tác địa chính trị không thể bỏ qua. Sự trùng hợp thời điểm của hai sự kiện này không phải ngẫu nhiên. Nó phản ánh chiến lược ngoại giao cây chai đặc trưng của Việt Nam, mêm dẻo nhưng kiên cường, đa dạng hóa quan hệ mà không nghiêng hẳn về bất kỳ bên nào.
Trong khi thế giới chứng kiến sự chia rẽ ngày càng sâu sắc giữa Nga và phương Tây, Việt Nam đã làm được điều mà ít quốc gia dám thử, duy trì đối thoại cấp cao với cả hai siêu cường đối lập. Chuyến thăm Nga của Tổng Bí thư Tô Lâm đúng dịp kỷ niệm 75 năm quan hệ ngoại giao Việt Nga không chỉ củng cố tình hữu nghị truyền thống mà còn mở ra những cơ hội hợp tác mới về kinh tế và công nghệ. Số liệu từ Bộ Công Thương cho thấy kim ngạch thương mại Việt Nga đạt 4,58 tỷ đô la Mỹ trong năm 2024, tăng 26,1% so với năm 2023 với mục tiêu đầy hoài bão đạt 15 tỷ đô la Mỹ vào năm 2030.
Các lĩnh vực hợp tác mới từ trí tuệ nhân tạo đến năng lượng tái tạo được hai bên tích cực thảo luận, hứa hẹn đưa quan hệ song phương bước vào giai đoạn hiện đại hóa. Trong cuộc gặp với chủ tịch Duma quốc gia Nga, Via Chel Volodin, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh vai trò của kênh nghị viện trong việc thúc đẩy các thỏa thuận liên chính phủ. Ông Volodin đáp lại bằng cam kết mạnh mẽ tất cả các phái trong Duma đều ủng hộ phát triển quan hệ với Việt Nam.
Lời khẳng định này không chỉ là ngoại giao hình thức mà còn phản ánh sự đồng thuận hiếm có trong chính trường Nga về tầm quan trọng của Việt Nam. Hai bên nhất chí tăng cường trao đổi đoàn cấp cao, đẩy mạnh hợp tác kinh tế và tạo điều kiện cho công dân hai nước sinh sống học tập. Đặc biệt việc Tổng Bí thư Tô Lâm mời ông Volodin thăm Việt Nam vào tháng 9 tới để đông chủ trì phiên họp Ủy ban hợp tác liên nghị viện là bước đi chiến lược củng cố thêm kênh đối thoại trực tiếp giữa hai cơ quan lập pháp.
Song song với đó thì cuộc đàm phán thuế quan với Mỹ lại là một thử thách hoàn toàn khác đòi hỏi sự khéo léo và bản lĩnh. Chính sách thuế quan của ông Trump khởi động từ ngày 9 tháng với mức thuế cơ sở 10% và lên tới 46% cho các quốc gia có thặng dư lớn như Việt Nam đã gây sốc cho nền kinh tế xuất khẩu phụ thuộc của Hà Nội. Tuy nhiên, chỉ vài giờ sau, ông Trump đã tuyên bố hóa áp thuế 90 ngày để mở đường đàm phán và Việt Nam nhanh chóng nắm bắt cơ hội.
Thủ tướng Phạm Minh Chính ngay từ đầu tháng tư đã chỉ đạo các bộ ngành chuẩn bị kỹ lưỡng, đồng thời cử phó thủ tướng Hồ Đức Phương thảo. Theo Reiter, Bộ trưởng Thương mại Nguyễn Hồng Diên trong cuộc địa đàm với ông K vào ngày 7 tháng 5 khẳng định Việt Nam sẵn sàng giải quyết các mối quan ngại của Mỹ từ ra lận thương mại đến bảo vệ sở hữu trí tuệ nhằm đạt được một thỏa thuận cân bằng và bền vững. Sự ưu tiên của Mỹ dành cho Việt Nam trong danh sách đàm phán không chỉ là kết quả của sức mạnh kinh tế mà còn là minh chứng cho vị thế địa chính trị ngày càng gia tăng của Hà Nội.
Là một trong những nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu. Với xuất khẩu chiếm 87% GDP năm 2023. Theo ngân hàng thế giới, Việt Nam đã trở thành trung tâm sản xuất toàn cầu cho các thương hiệu như Nike, Adidas, Apple.
Và theo CSIS, Apple đầu tư 15,8 tỷ đô la Mỹ vào Việt Nam từ năm 2019 với 28 nhà máy ở miền Bắc, sản xuất 65% tai nghe AirPod và 20% iPad trên toàn cầu. Tuy nhiên, thạng dư thương mại khổng lồ với Mỹ cũng đặt Việt Nam vào tầm ngắm của các cáo buộc về chuyển tải hàng hóa từ Trung Quốc. Chính quyền ông Trump với cố vấn thương mại Peter Navaro công khai chỉ trích Việt Nam về vấn đề này đòi hỏi chúng ta phải minh bạch hóa chuỗi cung ứng và cải cách chính sách tiền tệ.
Điểm đáng chú ý là cách mà Việt Nam biến thách thức thành cơ hội. Thay vì đối đầu hành nhượng bộ một chiều, Hà Nội đã áp dụng chiến lược đàm phán không khoan nhượng nhưng linh hoạt. Theo đó, Việt Nam đề xuất mua thêm các sản phẩm quốc phòng và an ninh từ Mỹ để giảm thặng dư thương mại, đồng thời cam kết cải cách chính sách thương mại để đáp ứng yêu cầu của Washington.
Động thái này không chỉ giúp Việt Nam duy trì quan hệ kinh tế với Mỹ mà còn củng cố vị thế an ninh trong khu vực. Đặc biệt là Hà Nội ngày càng đóng vai trò quan trọng trong chiến lược châu Á Thái Bình Dương của Mỹ. Quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Mỹ được nâng cấp vào tháng 9 năm 2023 là nền tảng cho sự hợp tác này với các cam kết về quốc phòng, công nghệ bán dẫn và biến đổi khí hậu.
Nhìn từ góc độ toàn cầu, khả năng đàm phán đồng thời với Nga và Mỹ của Việt Nam là một kỳ tích ngoại giao. Trong bối cảnh thế giới bị chia rẽ bởi xung đột Nga Ukraina và căng thẳng Mỹ chung, ít quốc gia có thể duy trì quan hệ tốt với cả hai bên mà không bị cuốn và lằn giành ý thức hệ. Việt Nam với chính sách 4-0 đã chứng minh rằng một quốc gia trung bình có thể tạo ra sự ảnh hưởng vừa tầm.
Tuy nhiên, chiến lược DJ không phải lúc nào cũng không có rủi ro. Với Nga, Việt Nam phải đối mặt với áp lực từ các lệnh trừng phạt phương Tây vốn đã làm sụt giảm gần 50% xuất khẩu sang Nga trong năm 2023. Việc hợp tác sâu hơn với Mascova, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như năng lượng và công nghệ, có thể khiến Việt Nam bị phương Tây nghi ngờ.
Trong khi đó, đàm phán với Mỹ đòi hỏi Việt Nam phải nhượng bộ ở một số khía cạnh như cải cách chính sách thương mại hay mở cửa thị trường. Điều đó có thể gây ra chia rẽ nội bộ. Dù vậy, Việt Nam đã cho thấy sự tự tin đáng kinh ngạc.
Trong bài phát biểu trước Quốc hội ngày 5 tháng 5, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh Việt Nam sẽ biến thách thức thành cơ hội dựa trên chính sách ngoại giao đa phương và độc lập tự chủ. Chiến lược này được thể hiện rõ qua việc Việt Nam thúc đẩy đồng thời các hiệp định thương mại tự do FTA với các khu vực khác để giảm phụ thuộc vào Mỹ. Việt Nam cũng đang chuyển từ mô hình cạnh tránh giá rẻ sang sáng tạo giá trị đầu tư vào công nghệ 4.
0 bán dẫn và sản xuất xanh để nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhìn xa hơn, vị thế của Việt Nam không chỉ là kết quả của các cuộc đàm phán mà còn là sự khẳng định của một quốc gia biết cách đứng vững trong cơn báo địa chính trị. Viện Tổng Bí thư Tô Lâm được Tổng thống Putin tiếp đón Trọng thị hay Việt Nam được Mỹ ưu tiên đàm phán không chỉ là một chiến thắng ngoại giao mà còn là minh chứng cho sức mạnh mềm của một dân tộc từng vượt qua chiến tranh để trở thành biểu tượng của sự kiên cường.
Bà cách đối thoại trực tiếp với cả Nga và Mỹ, Việt Nam không chỉ khẳng định vai trò trung tâm trong khu vực mà còn gửi đi thông điệp rằng một quốc gia nhỏ có thể tạo ra những thay đổi lớn. Nhưng liệu Việt Nam có thể giữ vững thế cân bằng này dưới áp lực của các siêu cường? Câu trả lời sẽ có trong tương lai gần.
Chỉ biết rằng ngay lúc này cả thế giới đang dõi theo từng nước đi của Việt Nam và chúng ta đang sở hữu vị thế cao hơn bao giờ hết.
