Trwająca obecnie wojna na Ukrainie przyczyniła się do znacznego zbliżenia Ukrainy z krajami, które zaoferowały jej wsparcie, w tym z Polską. Jest to znaczące zdarzenie zwłaszcza przez wzgląd na trudne zażyłości historyczne między naszymi państwami. Sprawą, która najbardziej może nasze narody dzielić, jest z pewnością rzeźwołyńska i działalność ukraińskiej powstańczej armii, która mimo iż w Polsce kojarzy się niemal wyłącznie z dokonanymi zbrodniami, to na Ukrainie do dziś bywa ona ciepło wspominana przez wielu Ukraińców.
Dlatego dziś przeanalizujemy, czym właściwie była ta organizacja i nie tylko dlaczego Polacy mają dobre powody do uznawania upaza zbrodniarzy, ale i dlaczego Ukraińcy równocześnie mają powody do kojarzenia ich z bohaterską walką o wolność Ukrainy. Na początku warto spojrzeć na kwestię narodzin nacionalizmu ukraińskiego w XIX wieku, kiedy to wykrystalizowała się formująca się już od jakiegoś czasu ukraińska tożsamość narodowa. Wspomnijmy, że organizacje takie jak UP-a nawiązywały w swoich dziełach ideologicznych głównie właśnie do XIX wiecznego nacionalizmu ukraińskiego, a nie na przykład do wcześniejszych zrywów kozackich, które Polakom mogą się jako pierwsze kojarzyć z historią Ukrainy.
Wiosna Ludów, która przetoczyła się przez Europę w 1848 oraz klęska Rosji w wojnie krymskiej w 1856 roku, były bodźcami do pobudzenia świadomości narodowej Ukrainy napędzanej również twórczością romantyczną, wychodzącą z podpióra lub pędzla twórców takich jak Taras Szefchenko lub Pantewej Monkuliż. Szukanie sposobów na zdobywanie kolejnych swobód lub osłabianie krajów zajmujących teren zamieszkiwany przez Ukraińców przynosiło różne skutki. O ile na terenie Austrii możemy mówić o powiększeniu się prawy i autonomii Ukraińców o tyle w Rosji, jedynie intensyfikowało to rusyfikacje i prześladowania.
Właśnie przez wzgląd na zwalczanie rodzącej się państwowości ukraińskiej na terenach Rosji, tamtejszy nacjonalizm stawał się coraz bardziej radykalny, co wpłynęło na formujące się tam w kolejnym wieku organizacje. Największą szansą dla Ukrainy na uzyskanie niezależności była klęska Rosji w I Wojnie Światowej oraz następująca po nich zapaść państw centralnych. Jednocześnie jednak na wschodzie zaczęło się formować ZSRR, a na zachodzie odrodziła się Polska.
Ukraińcy podjęli więc próby utworzenia własnego państwa, co poskutkowało powstaniem dwóch niezależnych tworów państwowych. Zachodnia Ukraińskiej Republiki Ludowej ze Stolicą we Lwowie, a na wschodzie Ukraińskiej Republiki Ludowej. Jednak ówczesna Liga Narodów nigdy nie uznała tych państw, gdyż liczyła jeszcze na porażkę bolszewików w rosyjskiej wojnie domowej, po której tereny te mogłyby wrócić do Rosji.
Niepewną sytuację wykorzystała II Rzeczpospolita, która zaatakowała terytorium Zachodnie Ukraińskiej Republiki, co zmusiło ją do połączenia się ze Wschodnim Państwem Ukraińskim. Ta jednak szybko znalazło się pod presją ZSRR, gdy w 1919 roku do Wschodnie Ukraiiny wkroczyły siły bolszewików dowodzone m. in.
przez Józefa Stalina, na zajmowanych przez nich terenach prowadzona była krwawa polityka antyukraińska, zogniskowana szczególnie na wsiach, masowe rekwizycje, gwałty i mordy. Władze Ukraińskiej Republiki Ludowej zdecydowały się na zawarcie rozejmu z Polską i zawiązanie z nią współpracy celem pokonania bolszewików. W 1920 roku zawarta zostaje tak zwana Umowa Warszawska, której pokłosiem był wspólny pochód Polaków i Ukraińców na Kijów, oraz gwarancje Polski dotyczące uznania i stnienia niezależnego państwa ukraińskiego, na którego czele stał Simon Petrula.
Ostatecznie pochód zakończył się odwrotem sił polskich z Kijowa w 1920 roku, jednak II Rzeczpospolita ostatecznie wygrała konflikt z rodzącym się ZSRR. Po zawieszeniu broni w tym samym roku władze polskie osamotniły niedobitki Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, która musiała ulec siłom radzieckim. Walka o niezależną Ukrainę zakończyła się ostatecznie 20 listopada 1920 roku, kiedy to 19 tysięcy żołnierzy ukraińskich zostało internowanych na terenie II Rzeczpospolitej, gdy wycofywali się przed nacierającymi siłami bolszewików.
A po traktacie ryskim, kończącym wojnę z bolszewikami w 1921 roku, władze Polski oficjalnie uznały, że państwem ukraińskim jest Ukraińska Socialistyczna Republika Radziecka wchodząca w skład ZSRR, de facto anulując postanowienia umowy warszawskiej. Teritorium zamieszkane przez Ukraińców znalazło się po obu stronach polsko-radzieckiej granicy. Po tych wydarzeniach polskie władze szukały sposobów na porozumienie się z mniejszością ukraińską poprzez nadanie im pewnych swobód i gwarancji.
W 1922 roku powstała ustawa mająca przyznawać Ukraińcom na terenach naszego kraju szerokie autonomie. Między innymi ustanawiała dwujęzyczne urzędy na wschodzie oraz planowała powołanie Uniwersytetu Ukraińskiego. Niestety w kolejnych latach ustawa w praktyce okazała się zasadniczo martwa.
Do tego dochodziły przypadki łamania praw czy odbierania swobód Ukraińcom, ale zaznaczmy, że miały one raczej wymiar lokalny na terenach zamieszkałych przez Polaków i Ukraińców. Na szczeblu politycznym działacze wywodzący się z Ukrainy mieli w Polsce swobodę działania i mogli nadal propagować swoje poglądy. Jednocześnie również w latach dwudziestych część ruchów radykalnych uznała postawę Polski za zagrożenie dla narodu ukraińskiego i postanowiła walczyć z drugą Rzeczpospolitą.
Formalnych początków UPA można się doszukiwać jeszcze w roku 1920, kiedy to uformowana została Ukraińska Organizacja Wojskowa, będąca protoplastą późniejszej UPA. Inicjatywę zawiązano celem walki o wolną Ukrainę w samym środku konfliktu między Polską a ZSRR. Organizacja odrzucała współpracę z Polską, na którą poszli z wolennicy Symona Petruli i stawiała na siłowe metody odzyskania wolności.
Sabotaż akty terrorystyczne czy szpiegostwo mające na celu torpedowanie inicjatyw dążących do osiągnięcia porozumienia pomiędzy Ukraińcami a Polakami. Pomimo ambitnych akcji, wśród których znajdziemy między innymi próbę zamachu na Józefa Piłsudskiego, organizacja w początkowym okresie nie osiągnęła zakładanych celów. UOW koncentrowała swoją działalność na terenie Polski, co wykorzystywać zaczęli nasi sąsiedzi przez wzgląd na targi terytorialne, jakie pojawiły się po I Wojnie Światowej.
Ukraińska Organizacja Wojskowa nawiązała współpracę z Niemcami, Litwinami, Czechami a nawet ZSRR, które w tamtym czasie było jednym z głównych źródeł finansowania ugrupowania. Dzięki tym koneksjom organizacja mogła dalej realizować swoje cele, dokonując aktów sabotażu i zamachów na ważnych polskich dignitarzy. Przykładem takich ataków może być nieudany zamach na drugiego prezydenta II Rzeczypospolitej Stanisława Wojciechowskiego w 1924 roku oraz w 1926 roku morderstwo Stanisława Sognińskiego, kuratora polonizującego wtedy ukraińskie szkoły.
Do tego warto zaznaczyć, że akcje terrorystyczne ukraińskiej organizacji wojskowej były często wymierzone w cele cywilne – gospodarstwa rolne czy prywatne domy Polaków i Ukraińców. Ataki na Polaków miały steroryzować ludność cywilną i dać sygnał światu, że Ukraina nie chce być częścią Polski. Natomiast ataki na Ukraińców były najczęściej podyktowane chęcią zemsty na osobach wspierających Polaków lub dążących do pojednania z II Rzeczypospolitej.
Przykładem Ukraińca zabitego przez UOW był Sydir Tferdochlib, poeta dążący do pojednania z Polakami na równych zasadach. Zginął w zamachu w 1922 roku poza deklarowaniu chęci udziału w wyborach do Sejmu, gdzie chciał działać na rzecz praw ukraińskiej mniejszości w ramach instytucji II Rzeczypospolitej. Polskie władze w reakcji na coraz radykalniejszą postawę UOW zdecydowały podjąć radykalniejsze kroki i wprowadziły stan wyjątkowy na terenach kresów wraz z zaostrzeniem polityki wobec mniejszości ukraińskiej.
Inteligencja Ukrainy była odsuwana od stanowisk publicznych, a na wschodzie kraju dochodziło do masowego zamykania ukraińskich szkół. Z trzech tysięcy placówek, jakie istniały po I Wojnie Światowej, w latach 30' ostało się jedynie 400. Odbyły się także akcje pacyfikacyjne z udziałem wojska, przy okazji których dochodziło również do pobocznych zniszczeń mienia czy postronnych ofiar, co propaganda mającej wkrótce powstać upa chętnie wykorzystywała.
Zwiększona presja ze strony rządu polskiego doprowadziła do połączenia się w 1929 roku trzech radykalnych organizacji nacjonalistycznych Ukrainy. Ukraińskiej Organizacji Wojskowej, Związku Ukraińskiej Młodzieży Nacjonalistycznej oraz Legii Ukraińskich Nacjonalistów. To właśnie te trzy organizacje stanowiły podwaliny Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.
Na jej czele stał wielki kongres, którym kierowali ludzie tacy jak Stepan Łenkawski, Jarosław Steczko czy Stepan Bandera. Organizacja w latach 30' kontynuowała dzieło UOW, dokonywała sabotażu, zamachów czy napadów na banki i konwoje pocztowe. Pomimo akcji pacyfikacyjnych, finansowanie z ZSRR, Litwy i Niemiec umożliwiło jej kontynuowanie działań.
U podstaw filozofii OUN leżały dzieła takie jak "Nacjonalizm" Dmytra Doncowa znanego między innymi z przetłumaczenia dzieł Mussoliniego i Hitlera na ukraiński czy też dekalog ukraińskiego nacjonalisty opracowany przez wspomnianego Wenkawskiego, który rozpoczynał się od słów Ja, duch od wiecznej walki, który uchronił cię od potopu tatarskiego i postawił między dwoma światami, nakazuje nowe życie. I zawierał między innymi przykazania takie jak Nie zawahasz się spełnić największej zbrodni, kiedy tego wymaga dobrosprawy, czy będziesz dążył do rozszerzania siły, sławy, bogactwa i obszaru państwa ukraińskiego nawet drogą ujażmienia cudzoziemców. Choć zaznaczmy, że punkty te zostały złagodzone w kolejnej wersji dekalogu wydanej kilka lat później.
O ile istnieje zgodność na temat tego, że organizacja była skrajnie nacjonalistyczna, to historycy z Ukrainy unikają określania OUN mianem faszystowskiej. Jednak część zachodnich badaczy, takich jak Timothy Snyder czy John Paul Himka, twierdzą, że organizacja spełniała wtedy kryteria, by być określana jako faszystowska. Wspomnijmy, że w maju 1939 roku przewodniczący organizacji wysłał do Ribbentropa list deklarujący, że OUN jest ideologicznie blisko spokrewnione ze włoskim faszyzmem i niemieckim narodowym socjalizmem.
W 1941 roku frakcja Stepana Bandery przedstawiła wyraźnie antidemokratyczny program, kładąc nacisk na faszystowską zasadę wodzostwa i nawet przyjmując charakterystyczny faszystowski salut. Jednocześnie warto zaznaczyć, że zafascynowanie doktryną Mussoliniego nie było wtedy niczym nadzwyczajnym wśród europejskich nacjonalistów i można zrozumieć, że niektórzy przed doświadczeniem II wojny światowej spoglądali na faszyzm nieco inaczej, a samo kierownictwo OUN zdawało się traktować skojarzenie z OUN w sposób instrumentalny. Niemiecki faszyzm był bowiem wrogiem zarówno Polski jak i ZSRR, które stały na drodze do niepodległej Ukrainy.
W czasie kampanii wrześniowej OUN prowadziło działalność dywersyjną przeciw siłą polskim, jednak po zakończeniu walk Niemcy szybko ostudzili dążenia niepodległościowe przedstawicieli organizacji, a równocześnie na wschodzie Rosjanie zaczęli prowadzić akcje wynaradawiania. Przesiedlali aktywistów niepodległościowych zarówno Polaków jak i Ukraińców. Ofensywa Wojsk Niemieckich na ZSRR w 1941 roku ponownie zwróciła uwagę Hitlera na OUN, którą postanowiono zaprzęgnąć do niemieckiej machiny wojennej.
W organizacji doszło jednak do podziału. Od 1940 roku Bandera rozpoczął współpracę z Abwerą pod kryptonimem Konsult 2, a sama organizacja ukraińskich nacjonalistów podzieliła się na dwa obozy – łagodniejszych melnykowców przeciwnych akcjom depopulacyjnym oraz bardziej radykalnych banderowców znanych od teraz jako Ukraińska Armia Powstańcza. UPA w początkowym okresie operacji Barbarossa działała na tyłach Armii Radzieckiej jako partyzantka lub jako oddziały wspierające Wehrmacht w ramach dwóch batalionów ukraińskich wchodzących w skład Sił Zbrojnych III Rzeszy.
Udokumentowano, że oddziały UPA zwalczały wszelkie mniejszości, jakie napotkały w czasie ofensywy. W 1941 roku UPA wspomagało Niemców w akcjach wywozu i mordowania Żydów, a także przeprowadziło ataki na kilka polskich miejscowości. Innymi słowy, UPA prowadziło akcję oczyszczania swoich ziem z mniejszości etnicznych w czasie całej wojny.
Mordowano także komunistów w ramach zemsty za przesiedlenia z poprzednich lat, jednocześnie dążąc do stworzenia w przyszłości monoetnicznego i monokulturowego państwa pozbawionego elementu wywrotowego. Wykorzystując zament wojenny, Bandera po wkroczeniu swoich sił Dolwowa w 1941 roku deklarował powstanie państwa ukraińskiego i utworzenie nowego rządu. Niemcy jednak szybko zareagowali na te rewelacje, aresztując członków nowego rządu zaledwie 12 dni po jego utworzeniu, a sam Bandera trafił do obozu koncentracyjnego.
W kolejnych latach, gdy Hitler zaczął przegrywać wojnę, OUN zaczęło dystansować się od faszyzmu, a wielu jej działaczy uznało wcześniejsze przyjęcie faszystowskich idei za polityczny błąd i nawoływało do zmiany orientacji politycznej organizacji. W sierpniu 1943 roku, trzecie nadzwyczajnie zgromadzenie OUN zrewidowało swój program, tym razem stawiając w nim na demokrację i podkreślenie praw mniejszości oraz przyjmując antyimperialistyczną i antykolonialną retorykę. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że sytuacja, w jakiej znalazła się upa, sprawiała, że organizacja była mimowolnie wrogiem wszystkich.
Naprzykszała się Polsce od lat 20. Chwilowy sojusz z Niemcami miał aspekt czysto interesowny, władze III Rzeszy może i wspierały upa finansowo, ale nie zamierzały pozwolić na utworzenie wolnej Ukrainy. Odłam melnykowców, nie chciał współpracować z upa przy planowanych akcjach wymierzonej w ludność cywilną, zaś władze ZSRR były dla Ukraińców oczywistym zagrożeniem, w szczególności mając w pamięci wydarzenia takie jak hołodomor.
Innymi słowy, upa musiało wybrać sobie najsłabszego z tych wrogów i rozpocząć samodzielną walkę o swój główny cel, a więc niepodległość Ukrainy. W 1943 roku dochodzi zatem do Rzezi Wołyńskiej. Na Wołyniu żyło stosunkowo najmniej Polaków, którzy stanowili zaledwie 17% tamtejszej ludności.
Do tego w tym samym roku Polska straciła generała Sikorskiego, co nie tylko osłabiło pozycję międzynarodową naszego rządu, ale pokazało także obojętność aliantów na sprawę polską. Zachęceni tym przedstawiciele upa wspierani przez licznych ukraińskich cywilów dokonali szeregu masakr. Liczbę zabitych szacuje się dziś na od kilkudziesięciu tysięcy, nawet do stu tysięcy osób, głównie Polaków.
Jednocześnie jednak ginęli także przedstawiciele innych mniejszości etnicznych, a także Ukraińcy pomagający Polakom i przedstawiciele melnykowców, których uznano za zdrajców. Było to naturalną konsekwencją doktryny dążącej do stworzenia jednolitej etnicznie Ukrainy. I warto zaznaczyć, że z uwagi na to, iż celem tej akcji było zniszczenie całych populacji na danym terenie, to nosi ona jednoznaczne znamiona ludobójstwa.
Wspomnijmy, że można spotkać głosy wskazujące, że fakt, iż w tym czasie Stepan Bandera przebywał w obozie koncentracyjnym, świadczy o tym, że nie uczestniczył on w planowaniu rzezi wołyńskiej, co jednak nie jest do końca prawdą. Bandera przebywał w więzieniu z przestępcami politycznymi, co wiązało się z pewnymi przywilejami, w tym także z możliwością komunikacji ze światem zewnętrznym, poprzez sieć kurierów oraz jego żonę. Bandera był w kontakcie z kierownictwem upa w czasie trwania rzezi na wołyniu.
Nie zrobił też nic, by zatrzymać masakry po zwolnieniu z obozu we wrześniu 1944, kiedy te jeszcze trwały. Sytuacja upa odwróciła się wraz z klęską wojsk niemieckich pod kurskiem i kontrofensywą radziecką. Stalin, postrzegając upa jako zagrożenie dla jego władzy na Ukrainie, rozpoczął akcje pacyfikacyjne przeciwko tej organizacji i niejako przez przypadek ocalił Polaków zamieszkujących kresy, przeciwko którym akcje ludobójcze trwały jeszcze w 1944 roku.
Ostatecznie problem zaś rozwiązał, dokonując masowych przesiedleń z kresów po 1945 roku w ramach przeranżowanych po wojnie granic krajów Europy Środkowo-Wschodniej. Pacyfikowanie oddziałów upa przez ZSRR, a także ataki na ludość cywilną, jeśli w jakimś regionie padł choćby cień podejrzeń o kolaborację z upa, prowadzone były w ZSRR jeszcze do lat 60. Działania takie prowadzili zresztą nie tylko Rosjanie, ale także Armie Panistwa Bloku Wschodniego.
W roku 1947 akcje Wisła rozpoczął rząd polski Rzeczypospolitej Ludowej przy wsparciu sił ZSRR i Czechosłowacji. Wspomnijmy, że według niektórych historyków rozpoczęcie akcji podyktowane było bezpośrednim rozkazem z Moskwy. Oficjalnym celem akcji było rozbicie i odcięcie od zaopatrzenia walczących jeszcze na terenie Polski oddziałów upa, ale realizowano to poprzez masowe deportacje ludności cywilnej i rozproszenie Ukraińców w celu uniemożliwienia im organizowania się i tworzenia strikte ukraińskich społeczności.
Co zwróćmy uwagę, w praktyce oznaczało, że cała mniejszość ukraińska w Polsce Ludowej została pociągnięta do odpowiedzialności zbiorowej za zbrodnię upa. Równolegle niemal cały teren zamieszkały przez Ukraińców znalazł się po wojnie w ZSRR. A podkreślmy, że w świadomości Ukraińców świeża była jeszcze pamięć o terrorze, wywłaszczeniach i ludobójstwie, jakiego dokonało na nich ZSRR w latach 30.
A pod radzieckim panowaniem, walcząca jeszcze Ukraińska Powstańcza Armia, pojawiła się w oczach wielu Ukraińców jako jedyna organizacja gotowa jawnie występować w ich obronie, co zresztą robiła. W samych latach 1944-45 upa zabiła 12 tysięcy czerwonoarmistów, w tym licznych oficerów, a nawet generała Nikołaja Wattutina, dowódcy pierwszego frontu ukraińskiego. Ukraińska Powstańcza Armia, podobnie jak Armia Krajowa, była dobrze zorganizowaną armią podziemną i była w stanie stawić opór siłą ZSRR jeszcze na długo po zakończeniu II Wojny Światowej.
Dzięki wsparciu partyzantów przez ukraińską wieś, akcje pacyfikacyjne na terenach ZSRR przeciągnęły się aż do wczesnych lat 60. i poskutkowały dużymi stratami po stronie radzieckiej. W takich realiach upa stało się naturalnym symbolem oporu i walki o wolną Ukrainy, zwłaszcza walki przeciwko Rosji.
W świetle tego wszystkiego nie jest zaskakujące, że po aneksji Krymu przez Rosję w 2014 roku na Ukrainie doszło do swego rodzaju odrodzenia sentymentów względem ukraińskiej powstańczej armii. Organizacja, która kojarzy się z oporem przeciwko imperialnym zapędom Rosji, była naturalnym symbolem wokół którego gromadzili się ówcześnie niektórzy Ukraińcy. W latach poprzedzających zeszłoroczną inwazję Rosji na ulicach miast ukraińskich potrafiły przechodzić marsze mające na celu uczczenie pamięci upa.
Choć podkreślmy nie były to wydarzenia masowe w skali całej Ukrainy, przyciągały najczęściej do kilku tysięcy osób i były organizowane przez podmioty nacjonalistyczne, jak np. partia swoboda. Jej przedstawiciele często podkreślali przy okazji takich wydarzeń, że sami nie postrzegają działań upa jako zbrodnie, ale raczej jako walkę o wolną, zjednoczoną etnicznie Ukrainy.
Pomijając wątki takie jak wcześniejszą działalność terrorystyczną organizacji, kolaboracje z faszyzmem czy czystki etniczne. Sentymenty te tym bardziej ożywiły się od rozpoczęcia wojny i potrafiły nawet przenikać do sfery politycznej Ukrainy. Na początku 2023 roku mieliśmy do czynienia ze spięciem na linii Warszawa Kijów, gdyż Rada Najwyższa Ukrainy zamieściła na mediach społecznościowych zdjęcie dowódcy ukraińskich wojsk generała Waweria Załóżnego stojącego przed portretem bandery przytaczając cytaty z książek przewodniczącego banderowców.
W tym słowa o ostatecznym zwycięstwie ukraińskiego nacjonalizmu. Wpis ten zniknął po interwencji polskiego MSZ, jednak pokazuje to, że mit ten jest wciąż żywy, a tamtejsza władza nie zwalcza go aktywnie. Co bardziej liberalni politycy i dziennikarze Ukrainy przyznają przy tym, że już na poziomie szkolnictwa program pokazuje jedynie jasną stronę OUN i działań upa.
Z jednej strony taka postawa jest do pewnego stopnia zrozumiała. W środku konfliktu względnie młody naród ukraiński potrzebuje kogoś lub czegoś wokół czego zjednoczy się przeciwko najeźdźcy. I jednym z takich mitów narodowych jest właśnie historia upa jako symbolu oporu przeciwko Rosji.
Choć na marginesie dodajmy, że w ostatnich latach za pośrednictwem konfliktu z Rosją zaczęli pojawiać się ludzie, którzy zginęli w walkach w Donbasie lub na Majdanie, którzy mogli by spełniać tę samą symboliczną rolę co banderowcy. Być symbolem oporu przeciwko Rosji jednocześnie nie będąc na znaczeni makabryczną historią upa. Tym bardziej, że z drugiej strony promowanie na Ukrainie wybielonego lub okrojonego wizerunku upa będzie powodować kolejne spięcia w tej kwestii z Polską.
Takie jak na przykład reakcja sekretarza generalnego PiS Krzysztofa Sobolewskiego, który potępił obchody 114 urodzin bandery na początku tego roku. I zaznaczmy, że przedstawiciele rządu Ukrainy dokonują pewnych symbolicznych gestów, takich jak wystąpienie przewodniczącego ukraińskiego parlamentu w maju w polskim sejmie. W jego ramach polityk odniósł się do wydarzeń z Wołynia, apelując o pamięć, która nie wzywa do zemsty ani nienawiści, ale wzywa do odpowiedzialności, że nigdy więcej nic takiego nie powtórzy się między naszymi narodami.
Niesposób jednak nie odnieść wrażenia, że są to co najwyżej tymczasowe zabiegi łagodzące spory o ocenę przyszłych wydarzeń, które pozostają jednak nierozwiązane. A jeśli chcemy ostatecznie zostawić ten temat za sobą, to będzie on wymagał jakiegoś rodzaju wspólnego polsko-ukraińskiego stanowiska, regulującego wspólne podejście do naszej trudnej wspólnej historii. I miejmy nadzieję, że powstanie ono z pamięcią o tym, że mierzyć się z trudną historią można jedynie w prawdzie.
Wielkie podziękowania dla naszych patronów, którzy pozwalają nam poruszać również trudne tematy, a żeby nie przegapić kolejnych odcinków, nie zapomnij włączyć dzwoneczka powiadomień. Do usłyszenia!