Rewolucja neolityczna - Jak zmieniła świat? Çatalhöyük i Göbekli Tepe - prof. Arkadiusz Marciniak

A pojęcie neolit i rewolucja neolityczna to to samo neolit jest określany jako używany jako jako pewne nazwa okresu w dziejach człowieka który ma swoją własną chronologię różną Zresztą na różnych różnych częściach świata natomiast rewolucja neolityczna oznacza pewne zjawisko pewien pewien pewne wydarzenie pewien proces który w tym okresie miał miejsce i jest jednym ze sposobów dosyć dobrze Spopularyzowany określenia tego tych wydarzeń które wtedy miało miejsce wskazując na ich taki jakościowy charakter sama samo pojęcie rewolucja oznacza coś co miało daleko idące konsekwencje i było znacząco odmienne od tego co działo się z człowiekiem wcześniej zapytałem o Egipt

zapytałem o Bliski Wschód ale wiemy tak jak pan powiedział że te procesy działy się w wielu miejscach na świecie również na terenie dzisiejszych Chin czy również Możemy mówić o rewolucji neolitycznej i czy ona działa się w tym samym czasie tak działa się w tym samym czasie rozpoczęła się prawdopodobnie trochę później ale miała również taki bardzo ważny cywilizacyjny wymiar i konsekwencje rozpoczęła się w takich centralnej części dzisiejszych Chin nad żółtą rzeką i potem na południe nad Jangcy w dwóch takich strefach które zresztą są centrum cywilizacji chińskiej do dzisiaj cała spo Egalitarna uważa się że ten egalitaryzm

był strategią społeczną czyli był pewnym zamysłem I chęcią podtrzymywania takiego takiej formy utrzymywania równości pomiędzy poszczególnymi częściami segmentami tego społeczeństwa i pojedynczymi osobami która była w intencjonalny sposób wdrażana czyli Innymi słowy mówiąc jako niwel wszystkie zagrożenia sesy które mogłyby prowadzić do nierówności społecznych 60 ciał pod podłogą jednego dom 6 jednego domu który Ma tam 30 m kwad więc Po pierwsze to nie byli ludzie którzy tam mieszkali No bo przecież nie mogło tam mieszkać 60 osób Nawet jeżeli to było używane przez trzy pokolenia no to nie mogło mieszkać tam tyle osób i oni wznieśli osadę i

oni wznieśli osadę to wywraca całe nasze myślenie o monumentalność Nag się okazało dzięki tym badaniom w geb TP że mamy oto społeczność która nie jest Rolnicza która jest w stanie stworzyć Monumentalną architekturę ni mieszkalną Dzień dobry witam wszystkich bardzo serdecznie w kolejnej historycznej rozmowie Ja nazywam się Szymon słodowy A dzisiaj moim gościem jest profesor Arkadiusz Marciniak Dzień dobry panie profesorze Dzień dobry panu dziękuję bardzo że zgodził się pan porozmawiać dzisiaj będziemy rozmawiać o rewolucji neolitycznej jak zmieniła świat początki osadnictwa i rolnictwa zanim przedstawię naszego dzisiejszego gościa Chciałbym Powiedzieć że jeżeli są tutaj osoby które rozważają

stworzenie swojego podcastu lub już stworzyły swój podcast ale chciałyby go robić w takim studiu jak to to jest to OMG Prime Studio we Warszawie link do tego studia znajduje się w opisie mój dzisiejszy gość profesor Arkadiusz Marciniak jest polskim archeologiem na co dzień związanym z Uniwersytetem Adama Mickiewicza habilitację uzyskał w 2006 roku pisząc rozprawę pod tytułem Zwierzęta w neolicie zoo archeologia społeczna pradziejowych społeczności rolniczych na Uniwersytecie Adama Mickiewicza pełni funkcję profesora na wydziale archeologii profesor Marciniak był także stypendystą programu fulbright na University Of California Santa Cruz kieruje wykopaliskami na neolityczny stanowisku w catal huju projekt

edukacyjny Uniwersytetu Adama Mickiewicza dla specjalistów z dziedziny archeologii i Dziedzictwa naturalnego Kierowany przez profesora Marciniaka otrzymał główną nagrodę przyznaną przez dyrekcję generalną do spraw edukacji młodzieży sportu i kultury Komisji Europejskiej panie profesorze Dzisiaj będziemy rozmawiać o rewolucji neolitycznej ale zanim zapytam pana czym był w ogóle neolit sam w sobie Chciałbym zapytać co było przed ponieważ przed była tak zwana epoka kamienia Czy mógłby pan przybliżyć czym był ten czas C Czym była ta Epoka No jest również częścią epoki kamienia tą ostatnią wcześniej był etap społeczności Łowiecko zbierackie które określamy mianem palol ma On tam swoje podziały

na pal Dolny środkowy Górny schyłkowy a na Bliskim Wschodzie nazywamy go epip palolem jest to okres który koresponduje z plejstocen czyli z pierwszym okresem czwartorzędu a epoka kamienia Od kiedy do kiedy datuje się jej trwanie epoka kamienia to jest ten najwcześniejszy okres w dziejach Człowieka od początków aż po neolit który jest również częścią epoki kamienia tak zwanym nowym nową epoką kamienia i kończy się wraz z pojawieniem się metali i wtedy zaczynają się epoki metali epoka miedzi epoka brązu i epoka żelaza chcąc rozpocząć rozmowę o rewolucji neolitycznej chciałbym w ogóle zapytać o to pojęcie Czy powinniśmy

mówić epoka neolityczna czy właśnie neolit z racji że jest to część epoki epoki Kami nie powinniśmy mówić używać Pojęcia neolit ponieważ on bardziej precyzyjnie określa tak by treść tego co się w tym czasie wydarzyło i jest tylko częścią tej dużej epoki którą nazywamy epoką kamienia tą ostatnią i najkrótszą A pojęcie neolit i rewolucja neolityczna to to samo neolit jest określany jako używane jako jako pewne nazwa okresu w dziejach człowieka który ma swoją własną chronologię różną Zresztą na różnych w różnych częściach świata natomiast rewolucja neolityczna oznacza pewne Zjawisko pewien pewien pewne wydarzenie pewien proces który w

tym okresie miał miejsce i jest jednym ze sposobów dosyć dobrze spopularyzowany określenia tego tych wydarzeń które wtedy miało miejsce wskazując na ich taki jakościowy charakter sama samo pojęcie rewolucja oznacza coś co miało daleko konsekwencje i było znacząco odmienne od tego co działo się z człowiekiem wcześniej wcześniej wspomniał pan o łowcach Zbieraczach czy taki podział Łowcy zbieracze i wcześnie rolnicy on oddaje pewnego rodzaju charakter społeczeństw że Łowcy zbieracze to ci którzy chodzą którzy cały czas są w ruchu a wcześniej rolnicy to są już osoby które to określenie jest charakterystyczne stricte dla tych społeczeństw rewolucyjnych czy też

por rewolucyjnych chodzi tutaj przede wszystkim o dwa różne sposoby zdobywania pożywienia ten taki przyswajalny czyli Poszukujemy przeszukujemy różnego rodzaju zasoby w celu zdobycia produktów zasobów które pozwalają utrzyma na utrzymanie się takiej grupy przy życiu taki przyswajalny powiedzmy sposób zdobywania pożywienia natomiast rolnictwo jest produkcją prawda produkcją zarówno roślinną jak i jak i zwierzęcą A więc jest to rzeczywiście duża zmiana Jakościowa natomiast proces przejścia z jednej formy gospodarowania na drugi był rozciągnięty w czasie był bardzo skomplikowany i my tak trochę typologiczny podchodzimy do tego w archeologii na te dwa bloki Łowiecko zbierackie rolniczy ten rolniczy łączony z

nolit natomiast mówimy tutaj szczególnie na terenie Bliskiego Wschodu o procesie który trwał No przynajmniej 2000 lat kiedy można było powiedzieć że on się Dokonał Chciałbym jeszcze dopytać o chronologię ponieważ mówi się że rewolucja neolityczna trwała tak mniej więcej od 10000 przed naszą erą do 2000 przed naszą erą ale rozumiem że to nie jest chronologia uniwersalna to wszystko zależało od regionu prawda jak to wyglądało na Bliskim Wschodzie generalnie na Bliskim Wschodzie rozpoczął się wraz z początkiem holocenu czyli z ustąpieniem ląd lądu z końcem epoki Lodowej i czyli to nastąpiło około nie wiem 10000 9000 700 przed

naszą erą i wtedy możemy mówić o początkach nowej epoki który określony został mianem neolitu i ten okres trwał na Bliskim Wschodzie przez około 4000 lat SK kończąc się koło roku 6000 więc koniec 7 Tysiąclecia początek s Tysiąclecia i od tego momentu te społeczności bliskowschodnie wyemigrowały jedna Główna fala Migracyjna była w stronę Europy i ten okres który nastąpił po tej migracji nazywamy nolit i on jest datowany właśnie od 6 Tysiąclecia do końca TR Tysiąclecia w różnych częściach Europy Zresztą ta chronologia też wygląda nieco odmiennie więc te pojęcie neolit w Europie jest zasadzie zaczy nazwa jest taka

sama natomiast to jest zupełnie w innym czasie to na terenie Bliskiego Wschodu w Tym czasie miały miejsce zupełnie inne zjawiska określane mianem holit historycy którzy w zasadzie historycy kzy są historykami którzy badają dzieje na przykład starożytności czy też średniowiecza mają stosunkowo ułatwione zadanie względem archeologów którzy badają tak odległe czas No bo pojawiają się źródła pisane można się spierać kiedy one się pojawiły czy to jest CW Tysiąclecie Niektórzy twierdzą jakby są spory Kto wynalazł Pismo czy Egipcjanie czy czy mezopotamczycy ale te źródła pisane pojawiają się gdzieś tam w cz tysiącleciu przed naszą erą Jak to jest

jak jest katalog źródeł dla archeologów którzy badają tak odległe czasy przykładowo 10000 lat przed naszą erą 8000 lat przed naszą erą z czego korzystają specjaliści rzeczywiście określamy toan archeologii pradziejowej czyli tej która dysponuje szerokim spektrum źródeł Ale nie są to źródła pisane i tradycyjnie oczywiście archeologia powstała jako nauka zajmująca się kulturą materialną zarówno tą jak My określamy ruchomą i nieruchomą różnego rodzaju przedmiotami które były wykorzystywane do przygotowywania pożywienia do jakichś działalności rolniczej czy polowań MOG wykonywane z różnego rodzaju przedmiotów w tych pierwszych okresach był to kamień Krzemień obsydian było też Zapewne drewno które nie zachowało

się do naszych czasów a od pewnego momentu była to również ceramika potem narzędzia wykonywane z różnych metali miedzi brązu i żelaza oprócz tego mamy zabytki nieruchome to są te które znajdujemy situ czyli w miejscu w którym one zostały wykonywane i były użytkowane i tutaj przed wszystk to są pozostałości siedzib ludzkich różnego rodzaju obiektów mieszkalnych obiektów Których przechowywano pożywienie w których mieszkano różnego rodzaju spichlerzy i całe układy architektoniczne z tym związane tych najwcześniejszych osad oraz mamy miejsca grzebania zmarłych zarówno w postaci cmentarzy osob wydzielonych miejsc dla zmarłych też często zmarli na Bliskim Wschodzie byli grzebani na

osadach w tym również pod podłogami domów ale ostatnie lata może nie Ostatnie ale ostatnie kilka dekad przyniosło wzrost tego korpusu źródeł wykorzystywanych w archeologii o źródła przyrodnicze różnego rodzaju palicz materiały faunistyczne pozostałości węgli drzewnych ale też izotopy stałe czy ostatnio genetyka One wszystkie stanowią ten korpus źródeł który my wykorzystujemy do badań tych najdawniejszych dzieł człowieka a w neolicie Wydaje mi się że pod względem Metodycznym jest to jest to okres który jest chyba najbardziej zaawansowany i wszystkie nowoczesne metody i techniki badań tych pojawiających się ciągle nowych źródeł są najbardziej rozwinięte więc dysponujemy naprawdę sporą pulą km

katalogiem informacji które musimy wykorzystywać Oczywiście musimy wiedzieć jak te analizy prowadzić i przede wszystkim jak integrować wyniki otrzymywanych analiz No różnych źródeł też no Wykonywanych też przez szereg specjalistów stąd archeologia pradziejowa jest no z natury rzeczy dyscypliną taką transdyscyplinarny takim taką dziedziną transdyscyplinarny Chciałbym jeszcze dopytać ponieważ rozmawiamy dzisiaj o Bliskim Wschodzie ale chciałbym dopytać czy również ta rewolucja neolityczna na Bliskim Wschodzie obejmowała Egipt bo często badacze mówią że Egipt starożytny Egipt i ten Pradziejowych no tak podręcznikowo to ta Północna północno wschodnia część Afryki czyli dzisiejsze Egipt i Sudan zaliczany jest do bliskiego wschodu natomiast z

punktu widzenia tych procesów o których mówimy jest to okres obszar na którym miały miejsce one znacznie później tak więc które określamy ianem rewolucji neolitycznej ograniczał bym do terenu żyznego Półksiężyca więc tego Bliskiego Wschodu w takim węższym Tego słowa znaczeniu Egipt I rzeczywiście te predynastyczny dzieje Egiptu są bardzo interesujące ale zaczęły się znacznie później niż te zjawiska o których mówimy na terenie tego węszę były również efektem przeniesienia już takich wypracowanych wzorców na ten teren zą bardzo podobny sposób jak to miało miejsce w Europie więc w tym sensie Egipt jest zjawiskiem w pewnym Sensie wtórnym ten Egipt

pradziejowych budują tą specyfikę Egiptu która potem przekłada się również na T na ten Egipt dynastyczny w bardzo takim lokalnym wymiarze A dlaczego akurat na Bliskim Wschodzie zaczęły się te procesy No wydaje się dlatego że że były tam najbardziej dogodne warunki zarówno jeżeli chodzi o sieć rzeczną jak i też warunki klimatyczne oraz istniały społeczności Roz Kultury Nat to jest Konie które wypracowały szereg wzorców i praktyk przede wszystkim prowadzących do powstania ego trybu życia które stanowiły znakomity taki punkt wyjścia do tego aby te społeczności dalej się mogły rozwijać Dzięki tem Co wydarzyło podon w tej południowej części

Bliskiego Wschodu w Południowym lewancie ten dalszy rozwój mógł być możliwy Ale teraz Wiemy również że podobne zjawiska zachodziły w północnej Mezopotamii w części tureckiej mniej więcej w tym w tym samym czasie te zjawiska były miały zachodziły w tym samym mniej więcej okresie były w pewnym sensie komplementarne w stosunku do siebie ale wydawało się na początku nie pozostawały w żadnym związku działy się te procesy niejako niezależnie zapytałem o Egipt zapytałem O Bliski Wschód ale wiemy tak jak pan powiedział że te procesy działy się w wielu miejscach na świecie również na terenie dzisiejszych Chin czyt tam również

możemy mówić o rewolucji neolitycznej i czy ona działa się w tym samym czasie tak działa się w tym samym czasie rozpoczęła się prawdopodobnie trochę później ale miała również taki bardzo ważny cywilizacyjny wymiar i konsekwencje rozpoczęła się w takiej centralnej Części dzisiejszych Chin nad żółtą rzeką i potem na południe nad Jangcy w dwóch takich strefach które zresztą są centrum cywilizacji chińskiej do dzisiaj w tych samych okolicznościach czyli końcu plejstocenu i początku holocenu ale przebiegała w nieco inny sposób przede wszystkim innego rodzaju zasoby zostały tam udomowione przede wszystkim proso i ryż którego oczywiście nie było na Bliskim

Wschodzie i ryż dzisiaj jest podstawą wyżywienia całej wschodniej Azji i też inne gatunki zwierząt były udomowione czy może gospodarka opierała się na innych gatunkach zwią przede wszystkim na świni która była najważniejszym udomowionym zwierzęciem w Noe chińskim i przez wiele tysięcy lat te dwie cywilizacje blisk Wschodnia ja raczej określał cywilizacją starego świata bo też również nasza cywilizacja europejska która z tą blisk wschodnią jest powiązana i cywilizacja chińska czy Cywilizacja Dalekiego Wschodu które rozwijały się niezależnie od siebie do momentu kiedy gdzieś w czwarty tysiącleciu doszło do udomowienia konia i powstały pierwsze cywilizacje stepu które utytułowane jest pomiędzy

tymi obszarami na terenie Mongolii na terenie dzisiejszej Rosji na terenie Chin Wewnętrznych i te kontakty zaczęły być nawiązywane i od tego momentu powstał szlak Jedwabny w jakimś późniejszym okresie i te cywilizacje pozostawały wówczas w kontakcie ze sobą jednak zachowując swoją odrębność która przecież przetrwała do dzisiaj jeż jesteśmy w Chinach czy jesteśmy w Korei to wiemy że to jest cywilizacja całkowicie odmienna od naszej cywilizacji blisk Wschodnioeuropejskiej A jak badacze wyjaśniają fakt że w różnych miejscach na świecie w tym samym czasie zaczęło dochodzić do Podobnych procesów czy wpłynęły na to zmiany klimatyczne czy wpłynęły na to jakieś

inne czynniki które są uchwytne badaczom czy czy jakie są propozycje obecnie badacz na ten temat Oczywiście że pod względem takim formalnym działo się na początku holocenu a więc końca epoki lodowej poprawieniu się warunków bytowania bardzo znaczący sposób w stosunku do tego co miało miejsce wenie i olicie a więc pojawiły się też zupełnie inna inna Flora pojawiła się Inna fauna i możliwości eksploatacji tych poszerzających się zasobów które z czasem spowodowały Wydaje mi się że tutaj jest taka wspólna cecha możliwość wyżywienia się przez cały rok bez konieczności migracji w poszukiwaniu pożywienia czyli ten ten sedentary czy czyli

osiadło bycie w jednym miejscu przez cały rok był takim warunkiem koniecznym i niezbędnym do tego aby wszystkie inne procesy zostały Uruchomione czyli przede wszystkim trzeba było wypracować taką strategię adaptacyjną zdobywania pożywienia która zapewniała życie tej grupie przez cały rok i ta grupa oczywiście potem zwiększała się pod względem demograficznym wszystkie tezy które są związane z byciem w dużej grupie prawda oni doświadczali w jakim stopniu i wydaje mi się że dlatego tak to się wydarzyło i te dwa te dwie cywilizacje tutaj azj euroazjatyckie są z tego Punktu widzia najważniejsze ale też nie możemy zapominać o podobnych procesach

które miały miejsce znacznie później w Południowej Ameryce czy czy w mezoameryce mówiąc bardziej szerzej intryguje mnie co było powodem takiej zmiany czy ludzie zostali do tego przymuszenie czy oni po prostu musieli się adaptować do jakichś właśnie zmian na przykład klimatycznych co było takim powodem Czy możemy mówić o jednym powodzie Czy była to raczej pełzająca Rewolucja bazująca na metodach prób błędów To była pełzająca rewolucja pełzająca Zmiana która była bardzo ściśle powiązana ze zmianami klimatycznymi ostatnie 6000 lat pieni był okresem takich wachę praw były okresy zimne był ciepłe które trochę rozregulował ten taki stabilny system adaptacyjny społeczności

Łowiecko zbierackie wyginęła mega fauna plejstocenu więc te polowania na te wielkie Saki nie była Możliwa po prostu tych Saków nie było prawda pojawiły się inne Saki pojawiły się inna szata roślinna to wymuszał no konieczność zaadoptowania się do tych nowych nowych warunków a w okresach cieplejszych które miały miejsce pod koniec plejstocenu ci ludzie zaczęli jakieś tereny zamieszkiwać przez dłuższy czas i poznawać środowisko zaczęły przede wszystkim pojawiły się trawy które były protoplast zbóż które zaczęły być Selekcjonowane okazało się że ziarna tych traw mają walor taki odżywczy trzeba było je uwolnić z tych z tych Kłosów i po

jakimś czasie zebrać ewentualnie wysiać jeszcze morfologicznie cały czas były dzikim ale to był warunek wstępny który uruchomił cały ten proces Ktoś musiał to wpaść żeby je zebrać nam się wydaje że rolnictwo jako technika prawda przygotowywania pól zdobywania różnego rodzaju surowców czy Ich przechowywanie związane z udomowionymi roślinami ale zabiegi od typu agrotechnicznego są wcześniejsze niż udomowione rośliny one były stosowane jeszcze wtedy kiedy tych nie było one dopiero powstały w efekcie tego że ten proces technologiczny był stosowany przez bardzo długi czas mówi się o 2000 lat 2000 lat przechodzenia Postępu tego technologicznego wtedy można powiedzieć Okej mamy

udomowiony jęczmień Czy mamy udomowiono Pszenicę czy soczewice czy Czy groch po tych 2000c lat i wtedy mówimy Okej to są udomowione rośliny ale dla pal botaników którzy zajmują się Bliskim Wschodem jest całe Spektrum szarości takich form nawą pośrednich które nie są ani dzikie ani udomowione ale są pozostałościami tego procesu stawania się udomowionymi roślinami Zastanawia mnie bo rewolucja neolityczna jest powszechnie kojarzona z tym że człowiek przesiadł się z koczowniczego na osiadły tryb życia ale Zastanawia mnie w jaki sposób ludzie funkcjonowali przed czy oni mieszkali na przykład gdzieś w szałasach w jaskiniach czy mieli takie chwilowe osady

przed samą rewolucją mieszkali dwóch dwóch miejscach czyli mieszkali w jaskiniach tam gdzie jaskinie były i w różnych częściach Europy i Bliskiego Wschodu tych jaskiń jest dużo z pozostałościami szczególnie z okresu gego poolu Również tutaj w Polsce na Jurze krakowsko-częstochowskie jest bardzo wiele jaskiń które były wówczas zamieszkiwane zamieszkiwany otwarte i wówczas te budowle miały prawdopodobnie były budowane na taki krótki czas w związku z przemieszczaniem się tych społeczności które polowały na tą wielką faunę plejstoceńska nie były to stałe nie były to stałe osady Czyli można powiedzieć że pod względem osadniczym okres Łowiecko zbierackie Niewiele różnił się od

początku nolit bo tam również zamieszkiwania i również zamieszkiwanych przy czym były które jak powiedziałem były zamieszkiwane w sposób stały Czyli po prostu bez konieczności przemieszczania się i tej całej logistyki która jest tym związana z jednego miejsca na drugie mówimy o tych falach osób które się przemieszczały podczas tego w czasie kiedy dominował Koczowniczy tryb życia czy w ogóle archeolodzy są w stanie zbadać jak wielkie były to grupy ludzi w tym palicie tak tak tak szacunkowo tak szacunkowo jesteśmy w stanie to zbadać stosuje się różnego rodzaju oczywiście założenia Jaka była wielkość takiej osady No to możemy sobie

w miarę dobrze rozpoznać metodami archeologicznymi ale ile osób w takim szałasie zamieszkiwało No tego nie wiemy bo oczywiście już dawno ich tam Nie ma ale możemy przypuszczać czyli szacować prawda Czyli na przykład od trzech do do czterech po s i osób i w zależności od tych szacunków określać jakiś przedział w ramach których ta grupa mogła się znajdować były to zazwyczaj grupy no po kilkaset osób maksymalnie zazwyczaj mniej niż kilkaset osób ale też były większe takie obozowiska i mniejsze obozowiska takie Łowieckie więc też Możemy rozpoznać tak zwaną sieć osadniczą jak logistycznie dany teren był eksploatowany przez

te grupy także tak takimi metodami Możemy te szacunki demograficzne jakoś próbować zrekonstruować co do metod badań Zastanawia mnie bo jednym z takich wydarzeń które niejako definiują neolit rewolucję neolityczną jest znaczny wzrost populacji oraz gęstości zaludnienia w jaki sposób archeolodzy są w stanie to zbadać Oczywiście badają osady ich rozłożenie Ale skąd właśnie ten wniosek że gdy powstały miasta ta populacja zwiększała się No bo jest to poniekąd oczywiste ludzie są czują się bezpieczniej łatwiej o zakładanie rodzin prawda jakichś domowych ognisk w cudzysłowie jakie są metody badań no przede wszystkim kilka kilka metod które są stosowane w powiązaniu

ze sobą No pierwsza taka najbor i najbardziej podstawowa to jest wielkość tych osad one zasadniczo się Powiększyły niektóre sięgają ponad 20 hektarów w porównaniu z osadami pół hektarowym albo jednowymiarowe domostw różnego rodzaju C możemy zakładać że były te domostwa użytkowane w tym samym czasie więc to jest pierwszy taki tak taka taki parametr który bierzemy tutaj pod uwagę drugi podobnie przypadku społeczności łowi zbierackie szacujemy Ile osób w takim domu mogło mieszkać tak zależ od Wielkości pola powierzchni od tych podzia szacunki możemy tutaj uwzględnić następna cecha to jest długość wykorzystywania takiego domu Ile pokoleń taki dom mógł

przetrwać stosując teraz dosyć precyzyjne metody datowania przy waniu również teorema jesteśmy w stanie określić dokładnością do kilku lat długość wykorzystywania danego domu więc wiemy że one niektóre były wykorzystywane przez pół pokolenia czy 12 15 lat ale są też takie które były używane przez trzy pokolenia tak jak teraz używamy prawda domów rodzinnych zamki wanych przez kolejne pokolenia oczywiście one były modyfikowane one były remontowane one były jakoś tam poprawiane w trakcie swego własnego życia no ale spełniały swoją funkcję mieszkalną kolejny wreszcie chyba ostatni taki na trudniejszy archeologicznie do rozpoznania parametr to jest określenie Było użytkowanych w tym

samym czasie bo my wiemy że one powiedzmy mogą przylegać do siebie prawda i być jakoś tam funkcjonalnie ze sobą powiązanych Ale nie jesteśmy pewni przecież nie Możemy założyć że wszystkie domy w tym samym czasie były użytkowane niektórych stanowiskach c na którym ja prowadzę badania od wielu lat jest stano się wiemy że w tym okresie klasycznym gdzieś około 40 do 50 PR domów A kiedy ten Okres przypada to jest koło połowy 7 Tysiąclecia czy jest koniec nolit bliskowschodniego i wiemy że tam 40 % wszystkich domów było użytkowanych w tym samym czasie pozostałe z różnych powodów nie

były użytkowane bo mógł ktoś Umrzeć można z jakichś powodów je pozostawić niektóre były zamienione na śmietniska niektóre się rozpadały to wszystko były kuk przecież z cegły suszonej które też miały swoją trwałość No więc na podstawie tych wszystkich Parametrów No próbujemy ustalać z dobrym skutkiem wydaje mi się wielkość grupy która taką osadę mogła zamieszkiwać No i wedle tych szacunków możemy powiedzieć że w tym okresie największego rozkwitu tych dużych osad pod koniec ó i w siódmy tysiącleciu były do wielkości rzędu około 1000 osób w ośrodku w jednej na jednej osadzie zamieszkiwały w tym samym czasie czyli to

jest wielkość takich małych miasteczek i oczywiście z CA Dobrodziejstwem inwentarza mieszkanie w takim dużym nagromadzeniu powoduje wiele problemów konflikty ale też konieczność zapewnienia pożywienia usuwania zanieczyszczeń prawda dostarczania wody takie lyc w każdym mieście No są i z którymi musimy sobie jakoś radzić interesuje mnie czy zidentyfikowali archeolodzy tak zwany pierwszy dom bo często się mówi że pierwszy człowiek pierwsze coś tam czy dysponujemy wiedzą o jakimś pierwszym Domu tak dysponujemy to oczywiście tutaj jest chronologia najważniejsza No bo musimy ustalić Jakie było Jaka była data powstania takiego takiego domu mówimy tutaj oczywiście o domu który jest używany przez

wiele lat tak nie O szałasie tak no bo szałas w pewnym sensie też jest jakimś domem no Jurta na stepie też jest domem prawda Ale mówimy tutaj o domu takim w naszym rozumieniu że możemy do niego wracać przez wiele lat albo wiele dziesiątków Lat no więc ten najwcześniejszy dom znajduje się na południe w Południowym lewancie to jest stanowisko EAN które przynależy do tej Kultury natufijska więc to jeszcze jest okres przedn litą y i to jest dom który jest yy częścią osady otwartej takiego obozowiska otwartego jest zagłębiony w ziemię yyy koło metra powierzchnia użytkowa jest poniżej

powierzchni gruntu W który został wkopany Jego ściany są licowane y i są w środku yyy słupy które podtrzymują dach konstrukcyjne No i znajduje się w środku palenisko możemy powiedzieć że to jest pierwszy dom to jest dom tak tak tak chronologicznie jasem biorąc bo takich domów Oczywiście jest też znacznie więcej ale ten ma najwcześniejsze daty Skoro jesteśmy przy pierwszeństwie To może zapytam Które miasto było tym Pierwszym czy jest to Jerycho No w ogóle pytanie Co to jest miasto jakaś większa Osada która zrzesza powiedzmy dajmy powyżej 500 osób tak się określa że to Jerycho rzeczywiście ma taką

wczesną metrykę to jest 10 tysiąclecie i to jest Osada która bardzo ważna w historii człowieka bo ona jest przecież w pismach starotestamentowych wspominana i Zresztą tak jere zaczęto badać na przełomie lat 40 i 50 XX wieku I z tego też powodu ono taką uzyskało takie przekonanie że to jest Najwcześniejsza taka duża osada określana też miastem i rzeczywiście są tam takie elementy które na to wskazują ta metryka chronologiczna rzeczywiście to są na pewno jest wcześniejsza niż porównywalne osady w północnej Mezopotamii i w Anatolii tak i mamy tam szereg takich elementów które wskazują na posiadł tryb życia

i na charakter który wykracza może Poza zwykłą osadę a więc mamy domy okrągłe budowane jeden obok drugiego a mamy wieżę taką konstrukcję wieżą która nie bardzo wiadomo jaką mogła spełniać funkcj zachowana do znacznej wysokości Ale mamy też konstrukcję taką muru okalającego ten tą całą nie wiemy czy całego bo przecież całe nie zostało zbadane wykopaliskowe ale w jakieś tam w jakieś tam części bardzo bogatą kulturę materi to I ale jest to ta część południowego lewantu ponieważ Jerycho znajduje się no niedaleko Jerozolimy na zachodnim brzegu części palestyńskiej i jest położone w pobliżu takiego źródła wody które jest

oaza która sprawia że to to miasto telan ono jest dzisiaj zasiedlone jest bardzo ważnym ośrodkiem czy czy to jest to miasto nieustannie zasiedlone bo jest jedno Takie miasto chyba Jerycho się uważa za takie które jest nie znaczy tam jest tak że jest kilka faz zasiedlenia i to wcale nie jest wyjątkowa sytuacja Bo wiele innych osiedli też miało wiele faz zasiedlenia ale w jerychu nie ma tej ciągłości tam są takie okresy których nie mamy żadnych pozostałości Oczywiście mamy ten neolit potem mamy słowy nolit potem epokę brązu tą która jest znana z pism Star z późniejszych okresów

No i oczywiście Teraz jest duża osada jest miasto po prostu znacznie większe oczywiście niż ten tel w Jerycho wspomniał pan że Jerycho było otoczone murami i była też konstrukcja która przypominała wierze i tutaj dochodzimy takiego pytania które mnie nurtuje czy społeczeństwa neolityczne to były społeczeństwa wojownicze czy to nie były społeczeństwa które toczył sobą walki nie były wojownicze tak to na pewno nie możemy trać muru jakoś fortyfikacji w takim Sensie że ona chroniła przed przed jakimś wrogiem że prowadzono jakieś konflikty zbrojne to była cała społeczność neolityczna była z całą pewnością egalitarna uważa się że ten egalitaryzm

był strategią społeczną czyli był pewnym zamysłem I chęcią podtrzymywania takiego takiej formy utrzymywania równości pomiędzy poszczególnymi segmentami tego społeczeństwa i pojedynczymi osobami która była w Intencjonalny sposób wdrażana czyli Innymi słowy mówiąc nie jako niwelowanie zagrożenia procesy które mogły prowadzić do nierówności społecznych i to jest wiele wiele tutaj wskaźników wiele dowodów na to że tak właśnie było aż do końca neolitu i to Jerycho jest tutaj również przykładem czegoś takiego ale wiele innych osad również było pod tym kątem badanych naw To nie była nie były to społeczności o jakimkolwiek stopniu zróżnicowania Społecznego czy nierówności społecznych to były

społeczności egalitarne równe równe tak ale to była taka strategia utrzymywania pewnego pewnej równowagi w tych warunkach właśnie egalitaryzmu tak to nie była nie było tam żadnej władzy zwierzchni nie było osób czy grup które były podporządkowane jakimś jakimś wład administracyjnej czy religijne J rozmawiać przy o tym temacie przy segmencie O catal huj Chciałbym zapytać jakie konkretnie żeby zamknąć Ten wątek osiągnięć rewolucji neolitycznej jakie konkretnie rośliny oraz zwierzęta zostały udomowione że możemy powiedzieć że to jest efek udomowienie tych roślin i tych zwierząt to jest efekt rewolucji neolitycznej No tak możemy tak na Bliskim Wschodzie to przede wszystkim

były jęczmień oraz pszenica to są podstawowe rośliny tam udomowione na tym Bliskim Wschodzie Zresztą stanowiące podstawę wyżywienia przecież dużej części świata Dzisiaj potem było groch soczewica i len na terenie właśnie Bliskiego Wschodu jak powiedziałem w Chinach to był przede wszystkim ryż i proso Natomiast jeżeli chodzi o zwierzęta to najważniejsze te które do dzisiaj na Bliskim Wschodzie dominują To są kozy i owce i one były wszystkie kozy i owce które dzisiaj możemy spotkać w różnych częściach świata genetycznie wywodzą się z Bliskiego Wschodu nie było żadnych innych centrów ud domowie owi Kus oprócz tego było dom bydło

oraz świnia przy czym z racji tego że świnia t formą taką wyjściową dla świni to jest dzika dla dla bydła to jest tur więc gatunki dzikie występnych czę świata również Europie ś bydło zostało udomowione wielokrotnie w różnych częściach świata tak część ale ta pierwsze udomowienie miało miejsce na Bliskim Wschodzie te cztery gatunki zwierząt przy czym bydło było przez prawie cały nolit Wykorzystywane głównie w celach ceremonialny a nie konsumpcyjnych podstawowym źródłem pożywienia to była właśnie owce i kozy Zresztą do dzisiaj ma to ma to miejsce na Bliskim Wschodzie A to były społeczeństwa których dieta była bardziej

roślinna już mówię o tych neolitycznych czy jednak bardziej były to osoby mięsożerne nie bardziej była dieta roślinna Tak uzupełniana właśnie tym mięsem owiec i i kuz ale bardziej bardziej dieta roślinna więc to też w Pewnym sensie różniło się od tych społeczności łowieckich a w jaki sposób dzisiaj jesteśmy w stanie to badać czy na przykład jeżeli jest odkrywane cmentarzysko na w obrębie osady neolitycznej to czy archeolodzy Dzięki genetyce Czy Areny bo też odłam odłam się pojawia są w stanie zbadać co konkretnie ci ludzie jedli znaczy możemy oczywiście wykorzystywać izotopy stałe stabilne prawda węgla bądź tlenu które

służą do Rekonstrukcji diety do rozpoznawania różnic pomiędzy poszczególnymi osobami czy grupami na przykład określania tego czy jakieś grupy miały dostęp do albo skąd to pożywienie pochodziło Izotopy są w tej chwili No takim już podstawowym Jednym z podstawowych rodzajów źródeł które w archeologii są wykorzystywane No ale mamy też wszelkiego rodzaju pozostałości roślinne tak Czyli to co tym co zajmuje się pal Botanika i archeologia to to są podstawowe kategorie źródeł PR ilość szczątków owiec czy relacj dzikich zwią alb proporcje pomiędzy różnymi gatunkami zbóż to są interpretowane w takich kategoriach właśnie dostępności też proporcji w diecie dla tych

poszczególnych społeczeństw Często pada takie pojęcie integracja pól ze zwierzętami tutaj Oczywiście chodzi o to Że ludzie dowiedzieli się w jaki sposób wykorzystywać zwierzęta do rolnictwa prawda No tak bo rośliny zwierzęta zostały różny częściach Bliskiego Wschodu więc musiało minąć trochę czasu dwa elementy zostały sobą połączone No tak jak wyglądają gospodarstwa rolne w gruncie rzeczy do dzisiaj i nastąpiło to dopiero w 7 tysiącleciu kiedy mamy dowody na to że powstała takana gospodarka roln Hodowlana Czyli że były był to zarówno i dopiero wtedy jak ta zintegrowana gospodarka rolno Hodowlana powstała stworzone zostały warunki do tego żeby te małe

grupy były samowystarczalne i one mogły zacząć się oddzielać od tych wielkich grup i zacząć wędrować dopiero i to dopiero nastąpiło gdzieś koło połowy si Tysiąclecia mamy szereg dowodów na to że ta gospodarka właśnie wówczas była zintegrowana Czyli też ci rolnicy prawda musieli wypracować Sobie pewne zdobyć pewne kompetencje w zakresie upraw pszenicy jęczmienia prawda hodowania owiec czy kuz dostarczania im pożywienia zapewnienia im jakiejś ochrony w postaci krali czy jakiś innych innych form ogrodzeń i tak dalej więc te wszystkie rzeczy musiały być ze sobą połączone to takie knowhow wypracowane przez jakiś czas i to już kolejny etap

tego procesu który tutaj określamy mianem tej rewolucji neolitycznej który Był na samym końcu i doprowadził do takich właśnie znaczących konsekwencji c miał takie znaczące konsekwencje przejdę teraz do wątku catal huju czyli jednej z takich najbardziej popularnych ale także najważniejszych osad jeżeli mówimy o badaniach neolitu rewolucji neolitycznej Czy mógłby pan przybliżyć historię badań nad tym ośrodkiem kiedy on Został odkryty i jak to wyglądało jest jednym z emblematyczny Stanowisk nocie bliskowschodnim jednym z najbardziej znanych i najważniejszych Został odkryty w 58 roku przez badaczy brytyjskich z Instytutu brytyjskiego w ankarze który przeprowadzali Na tym terenie badania powierzchniowe czyli

prowadzi inwentaryzację różnego stanowisk różnych stanowisk różnych chronologii i natknęli się na ten wielki pagór który jest położony na tej Równinie którą nazywamy równą konsk powierchni i chodząc po tym telu odkryli ceramikę która bez wątpienia była ceramiką neolityczną na powierzchni było widać i zaskakująco było niewiele pozostałości późniejszego osadnictwa to znaczy należało przypuszczać że tuż pod powierzchnią znajdują się pozostałości pod powierzchnią tego telu podem nie jakieś kilka metrów pozostałości Tego osadnictwa z okresu przypuszczenia zostały potwierdzone za kilka lat kiedy w 61 roku profesor James mard z tego Instytutu Brytyjskiego i profesor University London uzyskał koncesje na badania

wykopaliskowe które prowadził przez c sezony ZM rokiem przerwy do 65 roku odkrywając to stanowisko i te spektakularne pozostałości mury z cegły suszonej które zachowane są do Wysokości niekiedy dó metrów wewnętrzne ściany tych murów były pokryte malowidłami figuralny albo geometrycznymi odkryto szereg płaskorzeźb i reliefów które dekorowany a pod podłogami domów znajdowały się pochówki zmarłych więc To było To było wielkie wielkie osiągnięcie archeologi ale też zaskoczenie dla świata naukowego ponieważ odkryto osadę która znajduje się na Wiz tutaj Widzimy tak to są z naszych ostatnich badań fotografia sprzed dwóch lat z poprzedniego roku tak naprawę na obszarze poza

żyznym półksiężycem ponieważ cal huj musimy sobie tutaj powiedzieć znajduje się w środkowej Turcji na takim płaskowyżu konii nie tylko miasta konia które jest dnem jeziora plejstoceńskiego które było osuszanie do tej naszej rozmowy z samego początku tam w okresie plecenie można Było mieszkać przynajmniej w takiej skali jak miało to miejsce na początku neolitu i No i te odkrycia prawda i skala i spektakularny charakter oraz miejsce sprawiło że natychmiast stało się Przedmiotem Wielkiego zainteresowania potem melart w 67 roku opublikował pierwszą monografię i to stanowisko jakby na stałe wpisało się nie tylko historię badań ale również w Dzieje

nolit na Bliskim Wschodzie ale Mel stracił koncesję w 65 roku i przez lat b terenowych oprócz tego że były publikacje różnego rodzaju bardziej szczegółowe no i ta monografia i to stanowisko funkcjonowało w obiegu naukowym i w 93 roku brytyjski profesor i hoder k wówczas był profesorem na Uniwersytecie w Cambridge potem przeniósł się do Stanów Zjednoczonych prowa w Stanford przez wiele lat uzyskał Koncesję uzyskał Instytut Brytyjski ten sam który prowadził badania w latach był to projekt międzynarodowy który trwał 25 lat skończył się w 2017 roku i my do tego projektu Zostaliśmy zaproszeni przez profesora hodera w

roku 2000 i w 2001 roku rozpoczęliśmy tam badania jako polska misja wykopaliskowa w 17 roku te badania się zakończyły te międzynarodowe i od roku 2018 badania catu prowadzi misja polsko-turecka czyli Polska i turecka może lepiej powiedzieć i to co tutaj widzimy na tych slajdach To są właśnie te efekty badań z ostatnich pi czy S lat nasza obecność w calu jest już bardzo taka ugruntowana i mamy poważne osiągnięcia jeżeli chodzi o rozpoznanie ostatnich etapów funkcjonowania tej osady a więc spadu i opuszczenia KED ona jest datowana ona jest datowana od roku 71 Czyli jest koniec 8 Tysiąclecia

do 6000 5950 mówiąc bardziej precyzyjnie ale tam obok jest potem posadowiona osada na telu zachodnim Po drugiej stronie rzeki która ma metrykę wczesno holc i to stanowisko w 2012 roku zostało wpisane na listę Światowego dziedzictwa Unesco też podniosło jej jej jego rangę oczywiście i prestiż czy wiemy ile osób mieszkało w szczytowym momencie catal huj No tak my my Opublikowali taki artykuł w tym roku Zresztą z profesorem Janem kajem z Uniwersytetu notd w Stanach Zjednoczonych i trochę o tej metodologii mówiłem przed chwilą my szacujemy że było zamieszkiwane przez 800 do 1000 osób w tym okresie największego

rozkwitu jak mielibyśmy porównać ten ośrodek do innych to było to duże największe czyzy mniejszy ośrodek był jedno z większych jedno z większych by porównywalne znaczy nie porównywalne podobne osady z tego Okresu nieco wcześniejszego pod koniec 8 Tysiąclecia nad Eufratem które mogły być zamieszkiwane przez 1200 osób prawda natomiast Wydaje mi się że nie zostały tak dobrze przebadane pod względem demograficznym i to są bardziej takie dane szacunkowe niż te do których my te ustalenia do których my które my wypracowaliśmy wcześniej mówiliśmy o tym że społeczeństwa neolityczne były społeczeństwami egalitarny czy tak samo było w catal Huju bo

wyczytałem że tak I że na przykład nie od kyto pozostałości po warsztatach rzemieślniczych często warsztat rzemieślniczy jest takim symbolem tego że w jakimś miejscu pojawia się Elita w Poznaniu jest wskazywany fakt istnienia warsztatu złotnika na czasy Piastowskie co jest czego wywodzi się fakt że dla kogoś musiał te złote biżuterie oczywiście tak jest Nie ma tam żadnych miejsc czy żadnych warsztatów które można by wiązać Z obecnością wyspecjalizowanych grup jakiś wytwórców czy to obsydian czy czy paciorków czy czy czy ceramiki ona była wykorzystywana w warunkach domowych w domach w tej części w tej części mieszkalnej toc nie

znaczy że oczywiście wszyscy mieszkańcy mieli kompetencję w wykonywania narzędzi obsydianowych bo to jest dosyć Technologicznie zaawansowana umiejętność i wymaga No nabycia tych kompetencji ale na pewno nie były to żadne grupy Wyspecjalizowane to były wszystkie osoby które tą osadę zamieszkiwały to byli rolnicy którzy podejmowali się bardzo podobnych zadań związanych z produkcją żywności z uprawą pól przede wszystkim i hodowlą zwierząt ty udomowionych o których mówiliśmy i na pewno nie były nie było tam żadnych grup które których specjalizacja była na tyle zaawansowana że nie musieliby im mać się innych zadań tak jak to ma miejsce w wczesnym Średniowieczu

Czy w epoce brązu żeby nie sięgać tak daleko jak średniowiecze europejskie wspomniał pan dość pewnie dla ni szokują Szokujący fakt że w catal huj zmarłych grzebano pod podłogą domostw czy wiąże się to jakkolwiek z kultem zmarłych czy był to po prostu zwyczaj Kult zmarłych to pewna Interpretacja tego kim te osoby mogły być Dlaczego w taki sposób tych zmarłych grzebano oczywiście z naszego punktu widzenia Jest to praktyka dosyć szokująca bo przecież my mamy cmentarze gdzie ci zmarli są grzebani cmentarze powstały dopiero po po nocie też warto o tym powiedzieć to była jakaś forma No tak one

przede wszystkim Faktem niezaprzeczalnym jest to że one byli chowani w domach pod podłogami na nie innych stanowiskach również obok domów ale zawsze na osadach w miejscach gdzie ludzie mieszkali i wiemy z całą pewnością że były to Miejsca które nadal były zamieszkiwane po złożeniu takiego zmarłego tak to nie było tak że że zmarły został tam pochowany i wiązało się to z opuszczeniem tego domu i stał się takim grobowcem nie nadal tam mieszkano i wiemy też na pewno z tych badań przed al chuuk i na innych stanowiskach że ci zmarli byli tam dokładaniu prawda w kolejnych latach

i szczątki były tam składane sukcesywnie w niektórych domach No takim Najbardziej najbardziej liczna ilość tych tych pochówków To jest ponad 60 w jednym domu 60 ciał pod podłogą jednego dom jednego domu który ma tam 30 m kwad Po pierwsze to nie byli ludzie którzy tam mieszkali No bo przecież nie mogło tam mieszkać 60 osób Nawet jeżeli to było używane przez trzy pokolenia no to nie mogło mieszkać tam tyle osób czyli To musiały być osoby niejako z innych domos to były osoby z innych Domos ten dom musiał pełnić Jaką ważną rolę że zmarłego w tym domu

wiązało się z jakimś prestiżem czy z jakąś sposobem podkreślenia swojej własnej pozycji społecznej ale były też domy które formalnie wyglądały bardzo podobne w których mieliśmy C pochówki albo TR pochówki więc na pewno to nie były domy w Rozumieniu domw byłą alo takie rody prawda Każdy ma swj własną siedzibę jak już decyduje tych zmarłych tam pochować to są jego zmarli krewni tak to nie jest ten przypadek tam inne reguły obowiązywały z całą pewnością i no i i tak to prostu funkcjonowało przy czym ten obrzek pogrzebowy był dosyć skomplikowany bo często ludzie pytą to jest możliwe Takie

Jamie grobowej i jak to wpływa na Warki higieniczne prawda na możliwość w ogóle prawda cywilizacyjne Po pierwsze teówki były dosyć głęboko i one były białkowe plastrowe więc w jakimś stopniu izolowane od tego ciała ciała ale część z nich nie wiemy jaka jaki udział czy Jaki odsetek podlegały tego co nazywamy z szkieletow czyli ulegały procesom dekompozycji poza Osadami przez kilka miesięcy i dopiero w tym stanie takiego częściowego rozkładu te szczątki były składane tam w Jam czy to ciało niejako oczekiwało na złożenie pod podłogą i dowody na to są dwojakiego rodzaju Po pierwsze połówki są ZW ładnym

pozycji skroconej na boku ale część ta pozycja embrionalna jest tak tak mocno embrionalna że nie jesteśmy w stanie osiągnąć takiego Efektu dla zmarłej osoby to może nastąpi dopiero wtedy kiedy te Tkanki Miękkie ulegną degr degradacji i wtedy one były po prostu w ten sposób tak bardzo mocno czyli ręce były przy klatce piersiowej uda prawice zoki były krępowane i w takie postaci składane w jamie grobowej Ten argument o tym że był jakieś tam względy higieniczne C bakteriologiczne czy Czy chorobowe No tutaj mają Trę mniejszą mniejsze Znaczenie Ale faktem jest że ten obrządek był bardzo skomplikowany i

towarzyszył temu określony zamiar co do charakteru pochówku ale też miejsca g ludzie grb Czy to prawda że miały jakąś szczególną rolę dla społeczeństw neolitycznych że szczególnie dla caluj że te czaszki były po czasie wydobywane ta Praktyka jest znana od kultury natufijska których Jerycho jest takim Znanym stanowiskiem to jest obecność czaszek które były wyciągane z Jam grobowych i dekorowane i były następnie przekazywane między osobami które w danym momencie t osadę zamieszkiwały ale też to przekazywanie następowało pomiędzy pokoleniami niekiedy trzy pokolenia były przekazywane te czaszki i dop poz i po jakimś po tych kilkudziesięciu latach składano jest

ponownie nie w to Samo miejsce ale w inne miejsce tworzyły się takie małe uar takie przypad bardz Poch ona powstała 4000 lat przed tym jak został zasiedlony i pamiętano o niej Była cały cz coż historycy arol mają jakiś pomysł mło bardzo trudne jest to do interpretacji No możemy tylko zrekonstruować jak ten proces wyglądał i jaka była proporcja czy wybierano czaszki kobiet czy Mężczyzn W jakim wieku prawda No tego typu zestawien możemy sobie porobić są robe i kobiet czy mężczyzn przede wszystkim mężczyzn tak ale kobiety również i i to to było te te czaszki to też

warto tutaj może jasno powiedzieć że to nie była praktyka dekapitacji tylko to było usuwanie czaszek po jakimś czasie one znajdowały się w tych jamach grobowych w domach których mówiliśmy sobie i wywo się w to miejce czaszka Znajduje i pam o tym gdzie ta czaszka jest Jak to było zaznaczanie potrafimy powiedzieć ale wkopywane się 30 cm poprzez podłogę wprost na czaszkę i ją wydobywano nie niszcząc reszty szkieletu to musiało być bardzo ważne dla nich to musiało być bardzo ważne pamiętano o tym gdzie ta czaszka się znajduje więc musiała być w jakiś sposób Zaznacz na powierzchni tego

tego miejsca w którym którym była pochowana więc bardzo tajemnicza tajemnicza historia i Praktyka prawda prka a ona nie przetrwała na przykład w źródłach pisanych do późniejszych społeczeństw już tych piśmiennych nie nie potem już jej potem została za Zapomniana i już nie była dalej stosowana to jest jakby typowe dla tego neolitu czy to jest kult czaszek co w ogó co w ogóle ten Kult czaszek mógłby oznaczać nie bardzo wiadomo ale z pewnością jaki sposób budowania więzów z tymi społecznościami Czyli tego budowania raczej takiej tożsamości grupowej czy koncepcja która mówiła o tym i to wyciąganie tych czaszek

można jakby z tym wiązać że neolit jest okresem gdzie wytworzono pojęcie historii Historia jako jako sposób z narwiany sposób mówienia o przeszłości tak jak nasza historia prawda oczywiście korzystamy z ł pisanych ale to akurat jest mało istotne Ale historia wszystkim polega na tym że Do przyszłości w sposób narwiany potrafimy niej mówić mówimy tutaj Noe o kulturach typu oralnego bez pisma ale ta ta wiedza była przekazywana z pokolenia na pokolenie ona była dyskursywna i to jest najważniejsze w historii była dyskursywna Była też selektywna każda historia selektywna pewne rzeczy podkreśla pewne rzeczy zapomina i buduje jakąś narrację

dotyczącą która umocowuje nas cą grupę czyli budowanie nasze tu i teraz poprzez Odniesienie tego skąd pochodzimy Kim byli nasi przodkowie prawda to w tym sensie ten tak zwany Kult czaszek mógł mógł mieć bardzo ważną rolę do budowania tego typu takiego myślenia retrospektywnego to jest też oczywiście ważny etap w rozwoju myśli człowieka takie myślenie taka refleksja nad tym skąd ja pochodzę i Kim byli moi przodkowie co tutaj mocuje jakby społecznie gospodarczo kulturowo niesamowicie intrygujący wątek Naprawdę Skoro jesteśmy przy kulcie to chciałbym zapytać o to czy wiemy cokolwiek innego o tym Może nie W co wierzyli ci

ludzie ale czy mieli jakieś swoje wierzenia bo często w kontekście tych kultur neolitycznych pada takie pojęcie wielkiej matki Czyli obrazowanie przez osoby Kobiety obrazowanie figurki kobiece czy wiemy coś na ten temat no wiemy całkiem sporo i rzeczywiście ostatnie lata ostatnia Dekada przyniosły pewien renesans Zainteresowania systemem wierzeń i nawet określania ich religią to budzi niekiedy wątpliwości badaczy którzy są historykami religii że to jest na wyrost że jest za dużo że to pojęcie jest zarezerwowane dla takich systemów które są w jaki sposób dyskursywne jeżeli chodzi o ale też o pewnym sensie system praktyk rytual religijnych obrządku religijnego

natomiast odkrycia w g Szczególności to jeszcze religii też chciałbym o tym o tym powiedzieć i możemy do tego wątku potem potem wrócić sprawiły że dyskusja początku religii powróciła rzeczywiście ona zaczęła się pan tutaj pytał o ten pojęcie matriarchatu i bogini matki to jest koncepcja z lat 60 związana z badaniami takiej charyzmatycznej archeolożka pracującej w Los Angeles która formowała hipotezę O właśnie Matriarch jako w pewnym sensie religii czy systemie wierzeń wypracowanym w społecznościach neolitycznych w przeciwieństwie do patriarchatu który miał charakteryzować łowców Zbieraczy czy pojawienie się in litu to nie tylko udomowienie roślin i zwierząt i osiadły

tryb życia ale też nowa religia wedle gim butas No i te figurki tutaj caluj na tym slajdzie wprowadzającym pan pokazywał tą tak zwaną boginię matkę No właśnie to po Prawej stronie to jest ta tak zwana bogini matka z czatuj Odkryta podczas bada Mela i taka ikona catal huj można powiedzieć i ona jest bardzo mocno eksploatowana w kulturze popularnej ale też dyskursie na archeologicznymi ta figurka oryginał znajduje się w muzeum cywilizacji anatolijskiej w ankarze w miejscu jak się wchodzi na ekspozycję neolityczną tak tak tak najważniejszy muzeum archeologicznym w W każdym razie Ona z Odkryta i to

jest jeden z powodów dla których gbas a potem sam Mel bardzo się tym zainspirował prawda to kobieta siedząca właśnie na tronie tutaj z trzymająca ręce na głowach lampartów czyli oswajają Dzikość lamparty to są lamparty to są lamparty siedzi na tronie Trzyma ręce na głowach tych dzikich zwierząt pokazuje jakąś kontrolę kontrolę nad nią tak one ten świat dzikiego jest ujarzmiony jesteśmy teraz I to nie są żadni mężczyźni tylko Tutaj kobieta oczywiście y płodności bardzo podkreślone i tak dalej no ale po jakimś czasie Ta dyskusja o tej religii w latach już pewnie 70 80 Ona stała się

mniej popularna archeologia zaczęła zajmować się gospodarką bardziej potem trochę z zmianami społecznymi No i dopiero odkrycia w geb ponownie ten system religijny dyskusję o systemie religijnym przywrócił ale zupełnie wjj formie w Innej postaci Skoro jesteśmy przy temacie tej figurki to interesuje mnie rola kobiety czy jesteśmy w stanie zbadać Jaka była rola kobiet w tych społeczeństwach bo trochę zahaczył pan o ten o ten temat trochę tak zaczy to ż był przedmiot zainteresowania nadal jest Zresztą wydaje mi się wielu archeologów bliskowschodnich czy na przykład kobiety jak funkcjonowały tym społeczeństwie i możemy sobie to Określić w dwojaki sposób

znowu wracając Trę do tej dyskusji o puli źródeł którymi dysponujemy pierwsze to są te izotopy które wskazują nam na jakość rodzaj pożywienia które poszczególne osoby no które miały tak i widzimy wyraźnie że nie ma żadnych różnic między kobietami i mężczyznami że kobiety i mężczyźni byli odżyw w bardzo podobny sposób tak to nie było tak żecz leie odżywi różnica pomiędzy osobami starszymi i Młodszymi ci starsi byli otrzymywali pożywienie lepszej jakości niż ci młodsi ale między płciami nie ma żadnej różnicy i drugi wątek który możemy tutaj badać jest obciążenie pracą na podstawie szkieletu tych prawda osób i

też tutaj nie ma specjalnych różnic więc to potwierdzenie tego czy to jest czy toch nie ma racji bytu empirycznie jesteśmy w stanie tego dowie a wręcz Przeciwnie badania dotyczące ikonografii czyli wątków tego imaginarium monolitycznego tych wzystkich wątków zdobniczych które są na różnych stanowiskach bliskowschodnich pokazują że dominuje tam pierwiastek męski a nie żeński tak jak by chciała gimbutas czy Mel i dotyczy przede wszystkim różnego rodzaju sposobów ki kontroli dzikiego Jeżeli tak można by to określić i na pewno kobieta nie ma w Tym dominującej roli więc jakby Podsumowując trochę możemy powiedzieć że że że kobiety i mężczyźni

funkcjonowali w bardzo podobny sposób jeżeli były jakieś różnice to na pewno nie były to różnice wyznaczane przez płeć tych osób Szacuje się że tak jak pan Zresztą powiedział ciągłość Osadnicza na terenie caluj trwała ponad z wynika sukces Tego ośrodka No tak to jest oczywiście trudne Do do jednoznacznej oceny ale wydaje mi się że warunki lokalne były by znakomite ponieważ jak powiedziałem wcześniej było to dno tego Jeziorańskiego stanowisko Było położone w delcie rzeki camby która wpływała do Paleo jeziora które podlegało stopniowej recesji zmniejszało się jak dyktował te zmiany klimatu więc możemy powiedzieć że były tam doskonałe

warunki do tego aby tą grupę Koło tys osób cały czas utrzymywać No to jest warunek konieczny i Niezbędny nie musieli się martwić o to czy mają odpowiednią ilość pożywienia tak taki najbardziej podstawowym tego słowa znaczeniu ale CUK wytworzył pewne ten świat sam w sobie PR on był takim takim miejscem które przyciągało ludzi z zewnątrz dość powiedzieć że przez pierwsze 500 lat funkcjonowania nie znamy żadnych osad ani obozowisk w sąsiedztwie mimo tego że były badania Prowadzone na dużą skalę przez wiele ekip badawczych na tym w tym regionie Alu i nie ma tam osad z tego czasu

prostu wszystkich ściągało jak magnes do środka to była tak atrakcyjna bytowania podem kulturowym tak który sprawiał że wszyscy chcieli tam mieszkać to trochę tak jak teraz niektórzy ciągnie do wielkich miast wydaje że wszystko tam jest w tym dużym mieście jak tylko mogą to uciekają z tych swoich małych miasteczek czy wsi i przychodzą Do dużego miasta miast jest teraz dużo więc ten wybór jest większy ale był jedyny w swoim rodzaju i był myślę z tego względu bardzo bardzo yjny i zapewniał to trwanie nie było też nie był też niepokojony przez nic zewnątrz bo do końca tak

naprawdę do ostatnich 200 300 lat si Tysiąclecia to był taki okres bardzo Powolnego i Stabilnego Wzrostu otoczeniu mówię w innych częściach Anatolii nie miało miejsce Żadne inne procesy takie kulturotwórcze tak że nagle jakiś nowy pomysł się pojawił na na organizację tego życia że jakaś te po wszystko było takie bardzo stabilne Nic tego nie zakłócało dopiero na sam koniec si tys lecia pojawiły się grupy z Mezopotamii pojawiła się malowana ceramika inny styl życia można powiedzieć No i jak zareagował stał się coraz bardziej wsobny zamiast to akomodować różne cechy próbować włączyć Do swojego Kultury bronił się przeciwko

temu więc ten świat koło bardziej ar Świat wokół nabierał dynamiki nabierał innego kształtu a catal stawał się coraz mniejszy był potem zamieszkiwany przez 300 200 osób 100 osób tacy epigoni którzy bronili tego czego się obronić nie dało wreszcie musieli upaść kiedy upadli No 6000 tak ten świat się po prostu Skończył bo system był na tyle tak mocno wbudowany i potem stawał się archaiczny że był nie do poprawienia nie do zmodyfikowania przestał być atrakcyjny ludzie zaczęli stamtąd wywy jak początek to wszyscy tam się gromadzili to była bardzo atrakcyjna forma funkcjonowania i bytowania to pod sam koniec

stał się miejscem z którego Wszyscy chcieli uciekać i rzeczywiście widzimy te różne ruchy migracyjne Pojawiały się osady w różnych częściach tej równiny konińskiej które możemy wiązać mieszkańców z tej osady na zewnątrz w tym również w stronę zachodnią czy tego procesu który nazywamy neolity zj czyli wywęszyć do tego co pan wcześniej wspominał że odkryto Malo ścienne oraz płaskorzeźby w catal huju także musiały być też osoby której kompetencje były po prostu Artystyczne Co można powiedzieć o tych o tych Relief czy czy płask rzeźbach malowidłach ja znajdę tutaj zdjęcie tego no tak to rzeczywiście mamy malowidła mamy malowidła

tylko dlatego i może powiem dlaczego te malowidła mamy oprócz tego że ktoś je tam wykonał głównie mamy dlatego że istniała praktyka intencjonalnego zasypywania domów po ich opuszczeniu czy to wnętrze było zasypywane jakbyśmy to Studio teraz zasypali sobie prawda z tym Telewizorem z tym telewizorem byśmy zasypali do tego sufitu i se poszli stamtąd to tak to robiono i dzięki temu to wszystko te mury mogły stać bo jeżeli by nie było zasypane to są mury suszonej cegły tam jest klimat kontynentalny więc tam jest deszczowe jesienie mroźne zimy i bardzo gorące lata więc to jest bardzo destrukcyjne tego

typu materiału budowlanego No w każdym razie dzięki tej praktyce one się zachowały do wysokości Jak powiedziałem około d metr i są te ściany niektórych domów bo nie wszystkich są malow nie wszystkich to nie jest tak że każdy dom był malowany No tutaj mamy tego byka z badań melara który jest chyba najbardziej spektakularną malowidłem który kiedykolwiek został w catu odkryty to jest byk a wokół są postacie ludzkie są pocie ludzkie tak to też jest bardzo różny To z zaraz mogę o tym powiedzieć jak my to interpretujemy No w każdym razie jak jak też mówiłem mamy tutaj

tego tego tura tak byka i to są jak wspominałem No zwierzęta które są wykorzystywane w praktykach ceremonialny mamy też oczywiście pozostałości uczt gdzie bydło było konsumowane ale jescze wracając do tych do tych malowideł one były malowane i Zamalowywanie w kościołach prawda że mamy różnego rodzaju malowidła które są malo jedno na drug oczywiście nigdy nie jesteśmy w stanie ich wszystkich rozpoznać bo nie dysponujemy taką taką metodą Zresztą one się bardzo szybko niszczą po kontakcie z odkryciu PR kontakcie z warunkami atmosferycznymi musimy podejmować decyzje którą warstwę konserwujemy ratujemy tym Pamięć malowidła które były namalowane i przez 50

lat były na ścianie w takiej postaci To nie była to nie był ten ten przypadek No i są sceny właśnie figuralne takie narracyjne tak jak ta scena No ale są też dużo scen czy czy motywów geometrycznych tak które które zostały w ten sposób zaprezentowane i zachowały się do do dzisiaj Natomiast ta konkretna scena oczywiście najczęściej moglibyśmy powiedzieć tak to jest scena polowań na Tego byka i tak tak melar tak to interpretował ale są też inne interpretacje które zwracają uwagę na ilość tych osób które się tam znajdują No na jednego byka nawet takiego dużego chyba nie

potrzeba ty owców PR żeby z nim poradzić wię interesując odwołuje się do koncepcji kozła ofiarnego Renarda mówi o tym że zabijanie byka było jak zabijanie kozła ofiarnego w sytuacji kiedy jakaś społeczność ma pewne problemy to trzeba znaleźć jakąś osobę zwierzę miejsce które musi zostać ukarane żeby ten stan równowagi przywrócić że bydło taką funkcję mogło taka scena nękania tego zwierzęcia takiego takiego niewątpliwie on jest głównym Bohaterem jest głównym bohaterem tak ale ci ci Łowcy go tam po prostu uderzają używają jakieś Jakiś narzędzi takich tych takich dzit w jakimś rodzaju i tak dalej nie po to żeby

go zabić tylko żeby go tak pod podrę i pomęczyć tak I w związku w końcu go zresztą zabić ale to nie jest takie polowanie jak jak robili do Łowcy zbieracze żeby efektywnie i szybko i bezproblemowo tylko chodzi o samą akt tego dręczenia tego tego zwierzęcia i i tak to jest Również interpretowane więc doczekało się szeregu różnych interpretacji A ta ostatnia No wiąże się z pewnym taką waloryzację religijną i społeczną na pewno to nie jest chęć zabici tego zwierzęcia żeby go skonsumować tak czy ten ten ten takie powody gospodarcze tutaj na pewno nie są najważniejsze a

te postacie na dole to są też jakieś zwierzęta prawda No tak to są to są dzikie dzikie zwierzęta które też nie wiadomo jaką jaką rolę by tutaj mogły Pełnić No ale mamy też ciekawą jak pan zwróci uwagę są pojedyncze postaci bez głowy o tych mówiliśmy o ty mówiliśmy o tych bez głowy prawda więc oni są również malowani bez głowy jest takich przedstawień bez głowy całkiem sporo są którzy są łowcami oni są całe postaci są pochowane ale w inny sposób jak pan zobaczy pod tym bykiem ta postać bez głowy Ona jest inaczej za przedstawiona niż te

te wszystkie Pozostałe więc tutaj te elementy tego imaginarium są również w tej tutaj na tym na tym na tym malowidle przedstawione niesamowicie zagadkowe innym takim zagadkowym miejscem jest słynne gobek wiem czy to jest który nie stał się bardziej popularniejszy niż niż catal huj czym był ten ośrodek jest wcześniejsze dużo wcześniejszy od catu to jest 9000 9600 do 8000 zaczął się 7100 czy 1000 lat po tym Jak gebek TP Zostało opuszczone założono cal 1000 lat no i zupełnie w innej części dzisiejszej Turcji to jest część południow pomiędzy tygrysem Eufratem czyli północna część Mezopotami znajduje się po

stronie po stronie turecki wokół takiego w pobliżu takiego znanego słynnego miasta s urfa czy urfa tak naprawdę miasto Abrahama miasto trzech religii Rolnic ona powstała została zbudowana przez rolników przez ludzi którzy znali te wszystkie udomowione rośliny zwierzęta o których rozmawialiśmy wcześniej to gebek TP zostało zbudowane przez ludzi którzy rolnictwa ani hodowli nie znali zostało założone przez łowców i Zbieraczy ludzi którzy zdobywali pożywienie sposób Taks zwierzęta zapolować upolować albo pozbierać jakieś zasoby Leśne czy żeby żeby można było się wyżywić i oni wnieśli osadę i oni osad to wywraca całe nasze myślenie o monumental o takiej architekturze

typu sakralnego się okazało dzięki tym badani w geb że mamy oto społeczność która nie jest Rolnicza która jest w stanie stworzyć monumentalną architekturę ni mieszkalną tutaj mamy badania oku jest znane od lat 60 jak powiedziałem Natomiast tutaj to Stanowisko zostało badane i powoli rozpoznawane dopiero w latach 90 przez kolegów z niemieckiego instytutu archeologicznego w Berlinie Klaus był badania niemieckie przez wiele wiele lat i doprowadziły przede wszystkim do odkrycia czterech takich kręgów ceremonialny budowli na pewno o charakterze niemieszkalny nie nazywałby ich świątyniami ale budynkami specjalnego przeznaczenia przeznaczenia które były postanowione na Planie koła Rozumiem że widać

wić obok drugiego zagłębione w ziemię podobne do tego budynku mieszkalnego pierwszego k rozmawialiśmy wcześniej prowadziły tam takie schody do wnętrza powierzchnia użytkowa znajdowała się poniżej powierzchni miejsca w których zostało wkopane No i najbardziej spektakularne są konstrukcje nośne Dachu w postci drewnianych słupów możemy sobie C czy tego typu rozwiązanie zastosować żeby dach podtrzymać ale tutaj zostały do tego celu wykorzystane kolumny w kształcie litery t kolumny w kształcie litery t tak kamienne kamienne i na tych kolumnach bogata ikonografia Czyli jak w calu malowidła i reliefy mieliśmy na ścianach domów to tut kolumn one są znakomicie Zachowane ponieważ

są wykute w Kamieniu problemy konserwatorskie są zupełnie innej natury niż cal huj No i zostały te wszystkie przedstawienia policzone jest ich 81 najróżniejszych wyobrażeń różnie wyobrażeń analizowane bardzo szczegółowo przez szereg szereg badaczy w tych czterech kręgach kamiennych ale kręgi mamy cy ale rozłożenie się rozkład tych elementów dekoracyjnych jest bardzo nierówny W tym kręgu d odkryto ich 48 z 81 więc Zdecydowana większość one wydaje się pełnić taką najważniejszą rolę No i W pierwszych latach czy może w pierwszej dekadzie badań kiedy tylko te cztery kręgi ceremonialne były badane to się wydawało Proszę bardzo mamy tu oczywiście okręg

ceremonialny jakieś Osada o charakterze religijno takim integracyjnym czy społecznym No ale późniejsze badania doprowadziły również do odkrycia części mieszkalnej więc Więc Ona na pewno była zamieszkiwana przez cały rok i były domy w których po prostu ci budowniczowie czy ci którzy spełniali tam wypełniali tam jakieś praktyki integracyjno rytualne zamieszkiwali ale to nie wiem czy z całą pewnością ale no są takie tutaj wskazania badaczy tego tego stanowia i tego regionu że było to miejsce zgromadzeń i że przybywali w to miejsce ludzie z całego regionu Łowcy zbieracze owcy zbieracze w takim Układzie cyklicznym być może dwa razy do

roku są ślady takich pobytów w postaci warstw różnego rodzaju kości zwierzęcych jakieś uczty ceremonialne mogły się odbywać w miejscu które nie było zabudowane budynkami czyli JJ strony mieszkali tam jaka duża grupa żadnych badań tutaj w tej materii nie przeprowadzono ale przybywały tam też grupy z całego regu przy czym przez wiele lat do również na liście światowego dziedzictwa Zresztą bardzo popularne i bardzo mocno turystycznie No ale ostatnie lata pokazały że nie jest to jedyne stanowisko toczy się teraz projekt prowadzony przez badaczy tureckich ze Stambułu ale takim układzie międzynarodowym który Pok który rozpoznał kilkanaście stanowisk tego rodzaju

przy czym jedno równie spektakularne to jest karahan tep położone w odległości pewnie gdzieś 20 30 km od w tym samym Taki jeden wielki wielki wielki tel również tam zbudowany ale z taką samą o tej samej chronologii i o bardzo podobnej architekturze wi TP nie jest już jedynym takim miejscem ale rzeczywiście tego typu budowle megalityczne możem Jeżeli mówimy że megalit to jest taka monumentalna konstrukcja wykonana Zienia to tak oczywiście słow zarezerwowane dla ty kultur późnego neolitu w Europie i Stonehenge prawda różnego rodzaju Megality francuskie Czy polskie również no ale tak możemy to nazwać możemy to określić

mianem mianem nolit megalit Przepraszam wspomniał pan że te kolumny miały kształt litery t czy to chodzi o jakieś rozwiązanie po prostu st prawdopodobnie strict konstrukcyjne tak ten dach nie wiadomo z czego te dachy były wykonywane No ale być może były takie po których można było chodzić więc to wymagało takiej zabezpieczenia konstrukcyjnego Zastanawia mnie fenomen tego ośrodka ponieważ Łowcy zbieracze zbudowali w zasadzie No nie tyle miasto co po prostu pewnego rodzaju konstrukcję która musiała pełnić jakąś funkcj No i ze źródeł pisanych nie wiemy ich wtedy nie było Jakie są takie najpopularniejsze tezy odnośnie przeznaczenia tego ośrodka

No tak ju mówiłem głównie takim charakter integracyjny tych społeczności ale TR Mod bo warto może powiedzieć Że ten to jest Północna Mezopotamia i ta trajektoria rozwoju jest tutaj inna niż w Południowym lewancie mówiliśmy o Jerycho mówiliśmy oani kulturze natufijska między Tygrysem i Eufratem niby geograficznie niedaleko ale pod względem kulturowym całkowicie całkowicie odmienny odg pewno powstał niezależnie od niego ale jest też miejscem gdzie tam właśnie doszło do udomowienia zwierząt rośliny na południu zwierzęta tutaj kozy w Iranie na terenie Gór zagros owce prawdopodobnie w tamtej części właśnie południowo-wschodniej Turcji dzisiejszej więc inaczej trochę umocowane ale jak Mogły

Mogły pełnić funkc dlaczego tego typu znamy tys lecia z tego obszaru Północnej Mezopotamii tam po stronie tureckiej z bardzo podobnymi rozwiązaniami architektonicznymi dla mniejszych konstrukcji mieszkalnych wic to też nie jest tak że To jest pierwszy raz zastosowano tego typu rozwiązania one były już w mniejszej formie mniejszej postaci być może dlatego że tam jest bardzo dużo kamienia jest teren bardzo Górsk Podgórski prawda Eufrat i Tygrys one wypływają z takich do terenów górzystych to nie jest równina Może z wyjątkiem tego obszaru bo to też może warto powiedzieć na którym znajduje się karp i gebek TP tam jest

równina Chańska taki rezerwuar gospodarki tureckiej do dzisiaj taki takie Plato bardzo żyzne te stanowiska znajdują się w górach jakby tak w takim miejscu które są eksponowane w stosunku do tej równiny chański pozostałe części są bardzo bardzo górzyste i tam jest mnóstwo kamienia też nie chcę jakiś tutaj wątków deterministycznych środowiskowych wprowadzać Ale tego kamienia tam było bardzo dużo i był Wykorzystywany do konstrukcji Czyli jak na południu wykorzystywano drewno bo to są te jamy takie tak my nazywamy posłow miejsca gdzie wkopywany jakieś elementy konstrukcyjne dachu i to drewno tam spełniało swoją funkcję tu wykorzystano kamień No i

te rozwiązania mówię one były bo to co jest tutaj najważniejsze były wcześniejsze niż moment w którym zastosowano w Czy w kar więc rozwiązania Tam były najbardziej chyba tutaj tajemnicza i spektakularna jest ikonografia No bardzo bogata która jest nieporównywalna z tym co jest na południu tak tam mamy elementy te tej Kultury duchowej w postaci tych plastrowany czaszek tu natomiast mamy całe Spektrum wyobrażeń zwierzęcych ale też ludzkich niekiedy w cenach narracyjnych które na tych kolumnach zostały umieszczone oprócz tego że były jakieś budowle bardzo Dobrze też zaplanowane bo one się nie zapalały przeciwny one były rozbudowywane one były

poszerzane szczególnie ten konstrukcja Niemców liter D by poszerz rozbudowywana solidny budynek używany przez kilka lat bez wątpienia Ale co tam robiły te ikonografie jak powiedziałem 80 przedstawień na tych tych czterech budynkach i to były przedsta Przedstawienia głównie zwierząt najbardziej popy wąż wię niesamowicie prawda 23 przedstawienia węża 17 Lisa jeszcze ciekawiej potem potem tura ale były też żuraw żuraw tak był tur był dzik No i pojedyncze przypadki jakiś lampartów prawda czyw pocze przypadki bardzo taka spey wszy zwiz wzy Ale co robi ten motyw tego węża jest popularny również na rzeźbach kamiennych Które tam powszechnie występują wę

z jakiegoś powodu był musiał mieć ważną ważną ważne znaczenie i tutaj jest znak zapytania Bo nie wiadomo nie wiadomo Oczywiście możemy sobie to interpretować tutaj właśnie wracając tego wątku religijnego tego renesansu zainteresowa problematyką wierze możemy powiedzieć właśnie że ikonografia była takim taką inspiracją dla badaczy i to nie byli archeolodzy to ciekawe To byli albo antropolodzy Kultury albo historycy Religii Czy ludzie k zawodowo zajmują się historią wierzeń i sposobu w jaki wierzenia były realizowane jak jaką mogły funkcję spełniać jak się zmieniały jak na siebie wpływały i tak dalej I taka najważniejsza chyba najciekawsza koncepcja to jest

koncepcja holenderskiego antropologa Marka FH który wykorzystuje do tego pojęcie projekcji teoria projekcji Ost pytanie Okej Czy powstała tam religia Jeżeli tak to jak Powstała i to jest pytanie takie antropologiczne to nie jest pytanie teologiczne to nie jest pytanie o kanon bóstw o system przekonań waloryzacji światopoglądowej tym co się religia zajmują prawda Szczególnie potem religie monoteistyczne ale jak powstały Dlaczego powstały i co z tego wynikało i ta ta teoria projekcji mówi że ta stabilizacja która która Zapewniało tego typu tego typu miejsca jak jak sprawiło że ludzie zaczęli Sob siebie jako osoby kontrolujące świat w sensie takim

że skoro jesteśmy w stanie coś takiego zbudować ujarzmić tą przyrodę wybudować dach kamienny po którym można chodzić jednak taka znacząca interwencja interwencja środowisko więc mamy jakąś sprawczość jak jako ludzie no i teraz ta Sprawczość polegała na tym że zaczęto ją w jakiś sposób materialowa czyli odwoływano się do świata zewnętrznego świat dzikich zwierząt które znajdowały się tam w tym środowisku bo te zwierzęta wszystkie tam przedstawione w tym środowisku były badań archeologicznych my wiemy że one tam były te zwierzęta i zaczęto je Następnie przedstawiać czyli je materializowanie o świecie zaczęto Materialowa i ta materializacja i i monumental

tej materializacji prawda w postaci naprawdę takich do dzisiaj robi ogromne wrażenie tych budowli kamiennych sprawiało że kolejne pokolenia które były tam wprowadzane bo jak powiedziałem odbywały się tam różnego rodzaju wizytacje prawda Takie w celach takich integracyjnych No podlegały czy pozostawały takim przemożny wpływem tej Ikonografii no i w hofen uważa że to doprowadziło do wytworzenia wyobrażenia o byt ponadnaturalny które mogły to stworzyć do którego te wyobrażenia się odnoszą i w pewnym momencie tym Bytom nadano sprawczość każdej religii musi być musi być bóstwo bóg który ma sprawczość który działa prawda No i w ten sposób powstały Zręby

religii i i miały swoje ogromne ogromne znaczenie dla dalszego rozwoju tych Społeczności bo on uważa że doprowadziły przede wszystkim do mobilizowania ty wszystkich zasobów naturalnych i kontroli i w rezultacie możliwe było udomowienie zwierząt Czy udomowienie zwierząt było efektem było efektem waloryzacji światopoglądowej a nie jakieś konieczności czy potrzeb gospodarczych bo owce i kozy wiadomo jak je wykorzystujemy teraz również i takie było można mieć przekonanie że no robiono to dlatego że Że potrzebowo pożywienia a to się okaz przypadkowo nie jako czy zupełnie z innego powodu zostały udomowione a potem się okazało że owce i kozy mamy dlaczego

by nie zacząć ich konsumować są łatwe w reprodukcji prawda się tam szybko krzyżują i tak dalej Ciekawe ciekawe bardzo bardzo wiele zagadek mam wrażenie że otacza ten temat Czy to prawda że gobek tep zostało Zakopane przez jego Budowniczych czy też przez pokolenia które n nie zostało Zane jakby odwołuje się do badań kolegów z Niemiec którzy tam prowadzą swoje prace więc no wiemy na pewno że one one zostały opuszczone w pewnym momencie i zasypane No takim rumowiskiem które które powstało jako efekt erozji tego wszyst znajdowało więc takie intencjonalnego zasypywania zasypka raczej nie było także ten ten

etap takie opuszczania może nie tego stanowiska bo to jest też ciekawe że geb TP sobie funkcjonowało Jeszcze gdzieś na przełomie 9 i tysiąclecia w momencie kiedy już te kręgi ceremonialne nie funkcjonowały one spełniały inną funkcję straciły ten taki wczy charakter stały się po prostu zwykłą osadą znacznie mniejszą i zupełnie nies spektakularną A w jakim stopniu topografia wpłynęła na wybór gobek TP jako takiego miejsca No może nie kultowego ale takiego kwazy kultowego jako miejsca zgromadzeń Czy to miało znaczenie że to było na wzgórzu to Wszystkie te stanowiska tym projekcie wokół urfy są zbudowane na wuszu prawda

Po pierwsze na pewno nie mają nic wspólnego z rolnictwem No bo wtedy trzeba by miesz mieszkać w pobliżu czy na skraju tej tej równiny harań i No to akurat TP bo ja zska wszystkie odwiedziłem parę lat temu to rzeczywiście geb tepy jest najbardziej Eksponowane pod względem takim topograficznym widać tą równinę harań z góry i jest taki ma eksponowany charakter więc w tym sensie być może to był jakiś taki punkt centralny tego całego kompleksu karahan tep które jest równie spektakularne nie ma tego waloru on jest od skraju równiny chański No kilkanaście dobrych kilom tam Haran tej

równiny w ogóle nie widać On jest w górach po prostu Ale to jest taki wątek na który badacze tureccy ostatnio zaczą zwracać uwagę że być może ta lokalizacja miała związek z obecnością dzikich stad owiec ponieważ w pobliżu karah tepe odkryto krale takie duże Co to są krale krale to są takie ogrodzone obszary pastwiskowe dla zwierząt Czy po prostu miejsca naturalny sposób predestynowane które są ograniczone które wyłączają zwierzęta z Ich naturalnego obiegu czyli to jest pierwszy etap kontroli zwierząt w każdym razie ten system naturalny system krzyżowania zwierząt jest ograniczony poprzez restrykcje przestrzenne DL tego stada które

temu podlega i to jest dobre miejsce gdzie te te owce się tam tam znajdowały czy to jest przyczyna czy to jest skutek jest trudne do określenia ale z całą pewnością te zjawiska o charakterze takim ceremonial religijnym Były powiązane czy miały ten komponent gospodarczy który w efekcie doprowadził do udomowienia zwierząt być może wedle takiego scenariusza jak ale te rzeczy są bez wątpienia ze sobą połączone co do gobek LP takim ostatnim pytaniem na temat tego ośrodka które Nasuwa mi się na myśl jest to czy te inskrypcje które tam odkryto w liczbie 80 one mają jakieś analogie z

innymi miejscami tego typu to nie są inskrypcje to są motywy tak czy one mają One Stanowią w pewnym sensie punkt wyjścia do powstania tego co my nazywamy imaginarium no litycznym z Bliskiego Wschodu czyli system różnego rodzaju wyobrażeń które zaczynają być następnie upowszechniane tak jak te czaszki które mają pochodzenie lewantyńskie ale są znajdowane wszędzie w Mezopotamii Północnej i w Anatolii tutaj mamy motywy prawda te te ikonograficzne które zaczynają się Rozpowszechniać w różnych częściach Bliskiego Wschodu nie w takich proporcjach jak są tam bo na przykład węża w Anatolii nie ma ale inne motywy są na przykład różne

formy przedstawiania postaci ludzkich Czy obecność dzikiego bydła Czyli możemy rekonstruować i sporo badaczy podejmuje takie próby ustalenia tych elementów ikonograficznych które na to imaginarium Neolityczne składają i rzeczywiście stop gep jest takim miejscem gdzie to wszystko się rozpoczęło bo to są najstarsze tak z tego względu jest to istotne powstały w określonych okolicznościach i warunkach takich architektonicznych ale potem stały się częścią tego całego świata bo ten cały neolit bliskowschodni to jest jedno wielkie Uniwersum kulturowe to jest jeden świat oni pozostawali w relacji do siebie my cały czas Staramy Się te relacje rozpoznawać coraz więcej na ten temat

wiemy ale to to wytworzyło jedną taką ważną prowincję kulturową ten noit bliskowschodni to nie jest nie są izolowane stanowiska czy jakieś fenomeny w różnych częściach tego tego wielkiego obszaru i stąd też jest potęga tego nolit bliskowschodniego to nie jest tylko gospodarka ale to jest też wytworzenie pewnego wyobrażenia o świecie i ono przetrwało historię blisk wschodnią Ponieważ mamy elementy tego EUR ale mamy też w Azji Centralnej a nawet w Indiach mówiąc o tym całym świecie starego świata określanym często światem indoeuropejskim wspom już wcześniej taki termin budowle megalityczne czy to jest charakterystyczny element neolitu wznoszenie takich budowli

ale pojawiał się w bardzo różnych okresach niekiedy tak jak tutaj Poprzedzał powstanie gospodarki rolnej i hodowlanej i powstania budowli z cegły suszonej ale w Europie na przykład kultura megalityczna jest ukoronowaniem neolitu powstała w momencie kiedy ta Rolnicza społeczność rozpadła się tak te wszyst które mamy na obrzeżu Morza Północnego częściowo Bałtyku również i potem w Anglii Stonehenge jest tutaj najbardziej Znanym stanowiskiem tego typu to jest ukoronowanie tego procesu ale ale rzeczywiście wykonywanie czy umiejętność budowania budowli monumentalnych z kamienia jest cechą neolityczną najróżniejsze są tezy na temat powstawania tych budowli megalitycznych że one były przy wybrzeżach czyli

miał wyć że te społeczności przemieszczały się Na łodziach czy to prawda mówimy Rozprzestrzenianiu się tego litycznego trybu życia więc częściowo tak bo na przykład cała strefa Zachodniego śródziemnomorza była w ten sposób skolonizowana to my wiemy już cą pewnością czyli tereny dzisiejszej Italii Adriatyku morza tyński zachodniej części śor połowa Francja na pewno były w ten sposób zasiedlone więc ale jest też ten bardzo ważny kierunek lądowy przez Bałkany do Środkowej Europy w tym również na tereny dzisiejszej dzisiejszej Polski więc ten proces rozprzestrzeniania się był bardzo zróżnicowany i skomplikowany a Idea megalityczna z północnej Europy jest wtórna w

stosunku do tych wszystkich procesów jak powiedziałem ona pojawia się w momencie tego świata który został wytworzony na gruncie czy na podstawach bliskowschodnich który się w c tysiącleciu skończył pod koniec c Tysiąclecia Na czym polegał ten rozpad chciałby wrócić do koncepcji znowu Marii gimbutas o której mówiliśmy w odniesieniu do matriarchatu Otóż prowadziła na pojęcie starej Europy stara Europa to jest ta najbardziej pierwotna Europa na Najwcześniejsza Europa Europa w rozumieniu pewnych znowu systemu systemu takiego kulturowego nie nie używam tego W kategoriach geograficznych coś zostało wytworzone na Bałkanach przede wszystkim częściowo z karpatami obejmując teren dzisiejszej Ukrainy i

Mołdawii na fundament bliskowschodnich ta cywilizacja bliskowschodnia po prostu wylała się na obszary bałkanów funkcjonowała sobie przez 2000 do jest dobry SL który pokazuje może nie do końca dobry Ten drugi jest chyba lepszy O tutaj pokazuje prawda jak Się wylewają prawda tutaj mamy chronologię tych wszystkich tego caego procesu czy zaczy się wym gm OB w datach BP 111 8400 tutaj na zielono pan tutaj w tym ten ten środkowy po prawej stronie pokazuje jak jak ten nolit się mówiąc tak obrazowo wylewa z tego Bliskiego Wschodu W każdym razie to co gimbutas tutaj mówi to że ten Świat

bałkanów i i zakarpacia trochę powstał ale już nie Polska prawda powstał jako jako efekt tych procesów neolitycznych prawda mających na Bliskim Wschodzie i funkcjonował przez prawie 2000 lat znakomitym skutkiem spektakularna kultura neolitu bałkańskiego o których No tutaj mówić nie będziemy pewnie i doszło do jego upadku z różnych powodów Pierwszy to jest wyczerpywanie wyczerpanie się tego modelu warunkach Wzrostu demog zaadoptowane tych wszystkich rozwiązań technologicznych D na warunkach bałkańskich które są zupełnie inne pod względem geograficznym klimatycznym do tego co jest na Bliskim Wschodzie było bardzo trudne pojawiło się szereg problemów związanych z chorobami w tym również chorobami

od zwierzęcymi ten model po prostu się wyczerpał dodatkowo pojawiły się kultury step o których wspominaliśmy CW Tysiąclecie i tą od nogą kultur stepu w stronie zachodniej była tak zwana kultura jamowa z terenów dzisiejszej Ukrainy ze stepów ukraińskich która posługiwała się koniem i zaczęła najeżdżać i eksploatować środkową Europę i w rezultacie No zadała cios temu słabnący środowisku neolityczną zupełnie inny model neolitu cała epoka brązu która powstała w Europie od drugiego Tysiąclecia jest w pewnym sensie pokłosiem tego co się Zdarzyło w trzecim tysiącleciu czyli pojawienie się tych Ludów stepu a w tym czasie kiedy ta kultura niejako

się rozpadła Tak możemy sobie to interpretować te pozostałości społeczności No litycznych zaczynają inwestować Jeżeli tak mogę użyć takiego pojęcia w obrządek pogrzebowy bo megality późn monolityczne w Europie mają wszystkie waloryzację związaną ze strefą sferą funeral To są po prostu różnego rodzaju grobowce Może z wyjątkiem tego jak ston ale te wszystkie wie pan megality we Francji szczególnie Czy w północnych Niemczech czy w południowej Szwecji to są wszystko grobowce różnego rodzaju Czyli zupełnie inna inna forma inna forma funkcjonowania Czy możemy powiedzieć że ta rewolucja neolityczna która przyszła do Europy ale także do Indii prawda bo też do

Indii ona wędrowała Z Bliskiego Wschodu czy właściwe jest nazywanie tych osób bo mówimy o procesach ale czy właściwe jest nazywanie tych osób które wędrowały indoeuropejczyków charakter Europy tak bo jednak Europa jest zjawiskiem kulturowym bardzo jednorodnym Oczywiście mówimy wieloma językami ale to są wszystko języki indoeuropejskie wi stawienie takich pytań jest jak najbardziej zasadne podobnie jak ma to miejsce na terenie Indii idąc stronę Wschodnie wschodnią Zresztą nazywamy ten cały krąg kulturowy kręgiem indoeuropejskim poprzez jednak to jest taka żą atrybutów językowych w odniesieniu do języka którym się posługujemy prawie cała Europa mówi językami indoeuropejskim z niewielkimi wyjątkami i

ten temat ta problematyka była dyskutowana przez archeologów od dawna generalnie Istnieją dwie takie koncepcje Które odnoszą się czy dotyczą genezy tej indoeuropejska pierwsza koncepcja Nie wiem która jest wcześniejsza chronologicznie ale ta która jest Chyba najbardziej eksponowana to jest ta koncepcja anatolijska która o która tutaj możemy Sob powiedzieć wszyscy mówią językiem indoeuropejskim dlatego że to są wszyscy potomkowie społeczności Neolitycznych z Bliskiego Wschodu A to były społeczności pra indoeuropejskie czyli rozprzestrzenienie neolitu ludzi ale też idei całego tego Uniwersum kulturowego o którym o którym mówiliśmy na teren Europy dokonało się była udziałem osób ludzi którzy mówili językami PR

indoeuropejskim czy wczesnymi indoeuropejskim bymy mogli tutaj nazwać kształt Europy wedle tej Koncepcji zawdzięczamy nolito więc w tym sensie nolit ma też ogromny charakter kulturotwórczy jednak wytworzył czy miał wytworzyć społeczności takie na cym ogromnym zróżnicowanym geograficznie terenie jakim jest Europa które mówią tym samym językiem ale konkurencyjna hipoteza bardzo popularna wielu kręgach naukowych o ty że indoeuropejczycy przybyli do Europy ze stepu wraz tą kulturą Jamą czyli pod koniec tego tej starej Europy Marii gimbutas i oni również skolonizowali Europę tylko to była kolonizacja późniejsza od tej od tej bliskowschodniej tutaj wiele argumentów na ten temat było przywoływanych argument

archeologiczne być może tutaj nie są najbardziej przekonywujące czy czy jakby takie jednoznaczne ale poszukiwano się metodami językoznawstwa Historycznego więc no tutaj szereg argumentów na na rzecz jednej i drugiej hipotezy przywoływano ale ostatnio pojawiły się prace które zaczynają i o tym chciałbym może powiedzieć przez chwilę odwołujący się do genetyki genetyka jest nową coraz bardziej popularną metodą badania różnego rodzaju pozostałości którymi którymi my się które my pozyskujemy w czasie badań wykopaliskowych i chyba w tym roku albo 23 ukazał się taki artykuł szeregu badaczy którzy wykorzystywali ogromny korpus źródeł a w tym gronie byli archeolodzy byli genetycy czyli

palen etycy oraz językoznawcy historyczni którzy postawili tezę k tak jak teraz wszystko jest hybrydowe i synkretyczne że te dwie hipotezy da się połączyć i oni mówią o tym że pierwsza fala indoeuropejska nawet wskazują datę w tej publikacji to jest 6100 6100 przed naszą erą to jest mniej więcej czas którym się kończy catal huj że to są pierwsi indoeuropejczycy czyli ci którzy wyszli na zewnątrz Mamy potwierdzenie na na te Bałkany że oni posługiwali się językiem indoeuropejskim i następnie pojawiła się druga fala Ta która pochodzi ze stepu i te fale się ze sobą połączyły połączyły Tak i

to jest potwierdzone też tymi metodami genetycznymi bo wcześniej tych Argumentów nie używano No bo genetyki nie było genetyki nie było prawda kiedy ta dyskusja w latach 70 80 toczyła się więc to jest też bardzo interesujące że ten temat powrócił i ta genetyka Być może jest takim nie wiem że przesądzają ale na pewno znacząco tą dyskusję wzmacniającą czy czy czy ubogacają czyli można uznać że mieszkańcy catal huj Jest szansa że to byli indoeuropejczycy tak tak może być Dlatego catu jest taki ważny i to co my robimy w tych naszych badaniach Czyli koniec tego catal chuuk moim

zdaniem jest ważniejszy niż początek bo jednak on się kończy w momencie kiedy te wszystkie procesy stają się bardzo dynamiczne tak i i rzeczywiście zmieniają kształt tej strefy Europy południowo wschodniej bezpośrednio przylegającej do Anatolii czyli strefy egejskiej samej Grecji i Bałkany Tracja prawda i potem tereny Dzisiejszej Serbii i to z tego punktu widzenia jest niezwykle ważnym stanowiskiem kiedy możemy mówić o rewolucji neolitycznej na ziemiach dzisiejszej Polski najstarsze daty Pojawienie się pierwszych społeczności to połow s Tysiąclecia gdzieś 5400 pojawiają się dosyć szybko w wybranych enklawach czyli w takich miejscach które są odpowiednie Tak czy inaczej bardzo trudne

z punktu widzenia ludzi którzy przybyli z Anatolii to Dzisiaj z wakacji wracamy z Anatolii to wiemy jaka jest różnica klimatu i środowiska pomiędzy anatolią Turcją Polską w różnych enklawach przed wszystkim żyzne gleby czy pojawiają się na początku na Les krakowsko częstochowskich na tych Les małopolskich potem się pojawią na Kujawach i pojawią się na Dolnym Śląsku prawdopodobnie z dwóch różnych kierunków i w jakimś momencie na ziemi pyrzyckiej pod Szczecinem cztery takie Enklawy i to jesta połowa scia w tych C enklawach te najwcześniejsze społeczności powiązane ze sobą bez wątpienia archeologicznie nazywamy to kulturą ceramiki wstęgowej ry i

ten ten epizod trwa około 300 lat kończy się fiaskiem społeczności tam są wchodzą w relacje z lokalnymi społecznościami łowi zbier chcia zapytać czy krzy przywędrowali na Te tereny oni kogoś spot spot prawda zies ekumeny prz łowców Zbieraczy tych mezolityczne fauna holoceński i to nie były lesy i nie były żyzne gleby czarnoziemy na kórych które wybierali rolnicy więc na samym początku te kontakty nie były specjalnie intensywne boi jako A kiedy przypada taki moment kulminacyjny rewolucji neolitycznej na naszych Ziemiach to pytanie Co rozumiemy pod pojęciem kulminacyjny s pojawienie się było na pewno bardzo ważnym wydarzeniem bo to

jednak przetworzenie tego modelu starej Europy żeby używać tego pojęcia gimbutas nastąpiło na terenie Węgier ta kultura ceramiki wę ry powstała na terenie dzisiejszych Węgier mnóstwo jest ostatnio badań które próbują wyjaśnić na czym ten proces polegał jak to Przekształcenie zaszło i jaka była dynamika tego procesu ale uruchomiło nowy model noit był na tyle taki kulturotwórczy że te społeczności pojawiły się na terenie dzisiejszej Polski w tych strefach o których mówiłem ale też w Niemczech dotarł po Holandię i po Basen Paryski prw więc to był znaczący praw tak taka taka fala taka fala więc uważam że to jest

już dużym osiągnięciem że gospodarka roln Hodowlana oparta na owcy Na kozie na bydle i na zbożach które są pochodzenia bliskowschodniego została zaadoptowana na tyle efektywny sposób że można ją było praktykować w tych trudnych warunkach północy pytam o ten punkt kulminacyjny na ziemiach polskich ponieważ jednym z takich zabytków które gdzieś przez niektórych są łączone również z rewolucją neolityczną na naszych ziemiach jest słynna waza z bronocic Jeżeli dobrze wymówił nazwę ma być to pierwsze w historii znaczy Pierwsze znane przedstawienie koła co pan jako archeolog o tym sądzi No więc tutaj mamy do czynienia jeszcze z takim etapem

rewolucji neolitycznej o których nie rozmawialiśmy dotychczas tak zwana druga rewolucja neolityczna to jest takie pojęcie wprowadzone przez brytyjskiego archeologa Andrew szata w początku lat 70 XX wieku na określenie transformacji jakim podlegały zajęcia czy czy zadania gospodarcze praktykowane przez Społeczności neolityczne ona miała polegać na kilku takich modyfikacjach tego pierwotnego modelu ncz przede wszystkim wykorzystywania zwierząt w bardziej efektywny sposób to znaczy przede wszystkim siły zwierzęcia i produktów odzwierzęcych czyli produkcji mleka wykorzystywanie czy c powstanie ser serowarstwa oraz siły pociągowej Zwierząt i to nastąpiło w tym samym czasie z którego brono pochodzi No więc wtedy oczywiście pojawiło się

również koło więc to należy z tą rewolucją neolityczną wiązań dlaczego akurat to się znalazło na przedstawieniu prz na naczyniach nocnych w Polsce nie ma specjalnie wiele to jest bardzo trudne do odpowiedzenia ale chronologicznie to bardzo dobrze koreluje z tą dynamiką Przekształcenia efektywności gospodarowania w Noe czyli to serwo na przykład to pojawienie się koła czy produktów mlecznych nazywane jest drugą rewolucją monolityczną efekt zmian pierwsza rewolucja wen zwierząt poła zabijamy i zjadamy czyli nie produkty od zwierzęcy tylko sama owca czy sama koza jako po prostu źródło pożywienia tak można zrobić ale to nie jest specjalnie efektywne warto

powiedzieć że pojawia Się wełna tak i możliwość wykonywania różnego rodzaju odzie ubrań z tej wełny to też w tym w tym okresie to w tym sensie jest to zmiana jakościowa że Zac patrzeć na zwierzę jako użyteczne przez czas jego życia nie tylko że hodujemy żeby to zwierzę zabić i je zjeść tylko różne produkty od zwierzęce w trakcie życia zwierzęcia są wykorzystywane w tym również jego siła pociągowa Zastanawia mnie czy kiedykolwiek rewolucja neolityczna była W odwrocie czy doszło do jakiejś nie wiem kataklizmu który sprawił że ludzie znowu musieli odzyskać To dziedzictwo które zdobyli No na pewno

nie w skali takiego perspektywy długiego trwania czy by były różne okresy takiego zatrzymania tego procesu spowodowane czynnikami demograficznymi środowiskowymi koniecznością eksploatacji nieznanych wcześniej niż ekologicznych ale na pewno był to proces kierunkowy i raz wprawiony w ruch niemożliwy do zatrzymania i to to Expos możemy powiedzieć z całą odpowiedzialnością czy tak właśnie miało miejsce więc takich wyraźnych jakichś zahamowań czy Wach na pewno nie było może by odwroty z jakichś NZ środowiskowych które się nie sprawdziły z jakichś powodów i po próbie eksploatacji po jakimś czasie były opuszczane ale w skali takiej globalnej w perspektywie długiego trwania na pewno

nie to był dobrze nalon mechanizm który który no prowadził do efektów Niezamierzonych zapew taka logiczna konsekwencja tych wszystkich procesów które wtedy miały miejsce na pewno na pewno miała miejsce na pewno zachodziła interesuje mnie bo mówiliśmy już tutaj t figurkę to stanowisko archeologiczne Ale czym jest to to jest pieczęć to jest taka pieczęć to jest to Z naszych badań sprzed Nie wiem może 8 9 lat cal huj Jest wiele takich motywów te pieczęcie okej na początku pojawiają się Pieczęcie kamienne to głównie w kamień tam jest bardzo popularny tutaj w Anatolii mamy gliniane pod koniec si Tysiąclecia

one są interpretowane przede wszystkim jest ich dużo każda z nich jest inna i są interpretowane jako taka postać taka taka sposób na sygnowanie własności Czy można powiedzieć że ten model tego egalitaryzmu zaczyna się załamywać i istnieje konieczność zaznaczania własności przynależnej określonemu Rodowi w związku z tym każdy ma swój własny jakiś wzór te motywy są porównywalne tutaj mamy koliste linie ryte mamy spirale to wszystko Są motywy które są dobrze znane z tego imaginarium Europ mi to przypomina dłoń to przypomina dłoń tak to jest ta i to jest bardzo ciekawe że bardzo podobny motyw w tej chwili

istnieje w kulturze islamu tak jeżeli powiedzie pan na wakacje do Turcji czy pójdzie jakiegokolwiek bazar to tego typu motywy Się tam znajdują a tu nie chcę jakby tego tego rodzaju supozycji wskazywać ale analogie są dosyć narzucające się prawda więc ale takie coś znaleźliśmy jedyne w swoim rodzaju to jest mamy wiele innych stempli każdy inny ale taki jest tylko jeden Interesuje mnie również jeżeli bo wspominaliśmy o zwierzętach o tym Które zwierzęta gdzie udomowiono stri zwierzętach hodowlanych A jak to było na przykład z kotem i Psem No to są dwi róż historię pies z cą pewnością był

pierwszym udomowionym zwierzęciem prawda i różne tutaj chronologie są podawane zarówno w Chinach jak i jak i w starym świecie na pewno na pewno w plecenie na pewno przed nolit udomowiony był gdzieś niektórzy mówią 20 00 na pewno 15000 lat temu więc przed tymi wszystkimi udomowionymi zwierzętami o których mówiliśmy wcześniej natomiast Oczywiście Pies był udomowiony z innych powodów jako zwierzę które towarzyszyło człowiekowi być może chroniło tego tego człowieka no nie miało żadnych walorów konsumpcyjnych rzecz jasna natomiast kot był udomowiony dopiero w późniejszym okresie gdzieś w epoce w epoce brązu i w nocie kot nie były znane

na ile to o czym dzisiaj rozmawiamy to według pana taka twarda historia A na ile jest to rekonstrukcja bazująca Na Pewnej metodologii którą przyjęli naukowcy czy widzi pan jakieś czarne plamy w badaniach nad neolitem historyk zawsze powie że to nie jest twarde bo nie ma źródeł pisanych prawda No ale my tego nie przeskoczymy zawsze tak będzie moim zdaniem jest to jak najbardziej twarde Oczywiście różne interpretacje różnych fenomenów ja tutaj też na to zwracałem uwagę i różnego rodzaje kontrowersje różnice między badaczami są i będą ale co do takiego og Zarys caego procesu kotorc charakteru elementów które

na ten proces składa to jest pewna Zgoda tak właśnie tak właśnie było wiemy dokładnie kiedy to się odbywało te metody datowania radiowęglowego są w tej chwili bardzo precyzyjne jeszcze tego stosowanie różnego rodzaju modeli matematycznych do pewnego do określenia do precyzowania tych tych chronologii są jak najbardziej w mocy są całkowicie prawomocne Wości możemy sobie w szczegółach o tym procesie dyskutować o różnego rodzaju wariantach czy czy czy jakichś takich odmienności ale co do zasady to jest obraz który jest bardzo jasny i klarowny w kwestii na przykład tych indoeuropejczyków to cały czas nie jest do końca pewne bo

metoda lingwistyki historycznej tak daleko ona sięga tak daleko wstecz ale to jest obarczone wieloma takimi zmiennymi zmiennymi które jest trudno Kontrolować więc zawsze jest Jest to jakoś może budzić pewne wątpliwości ale to co archeologia bardzo mocno wzmacnia to przede wszystkim coraz bardziej taka taka kompleksowa metodologia i przede wszystkim umiejętność integracji wyników badań różnych kategorii źródłowych Tak tego się archeolodzy nauczyli s wszystkie interpretacje oparcie jedną kategorię źródeł cen rodzaj Specjalistów To są te badania interdyscyplinarne które się wzajemnie weryfikują różnego rodzaju systemy inferencyjne się w jakiś sposób wzajemnie weryfikują i to co otrzymujemy jest bardzo bardzo miarodajne

Poza tym też warto może powiedzieć że badania nemz i są bardzo dobrze finansowane mimo tego że możem narzekać że tych finansów zawsze jest za mało że trudno Grant dostać tak dalej to wszystko jest prawda Ale Jeżeli patrzymy na to wszystko szczególnie adaptacja ty nowych metod badawczych palety sprawia że to są ogromne wielomilionowe i mówię tutaj o euro projekty prowadzone Europie na blisk wschodzie k analizowana również A jakie są takie dwa trzy pytania które pana osobiście nurtują na które chciałby pan znać odpowiedź okej WC pierwsze pytanie Tak se myślę co by to mogło być to chyba

i To jest Zaczynamy robić mówię tutaj o tej gronie badaczy bliskowschodnich próba synchronizowania tych trajektorii rozwoju w różnych częściach Bliskiego Wschodu kt tak związane z tradycjami badawczymi z dostępnością do materiałów otrzymywania koncesji na badania siłą rzeczy są specjaliści po określonych obszarach są ci od spodniowy lewantu którzy niewiele wiedzą od Mezopotamii i Wice Versa I teraz zaczynamy to powoli robić ale żeby ten obraz ta mozaikowość takiego tego tej te tej tego fenomenu No litu izacji stał się bardziej zrozumiały czyli przede wszystkim jaka Jaka była relacja pomiędzy południowym lewantem a Północną Mezopotami gdzie tutaj sytuuje się anatolia

w tym kontekście tych dwóch relacji jak możemy zrozumieć Cypr który jest krajem europejskim teraz Ale w tamtym czasie należał do bliskiego Wschodu bardzo blisko zresztą to był Doo mce które przed nami stoi wyjść trochę tych własnych takich bezpiecznych baniek takich kompetencyjnych Bo ja bardzo lubię mówić o środowej Anatolii ale jak mówię o innych obszarach zawsze mam wątpliwości czy wszystko Przeczytałem co na ten temat zostało opublikowane w ostatnim czasie czy czy wcześniej to wydaje mi się że Taka taka rzecz która która którą chciałbym żeby żeby postępowała bo my dużo wiemy indywidualnych obszarach tutaj natomiast jeszcze jest

duże pole do do poszerzenia tego tej wiedzy a drugie pytanie Wydaje mi się cały czas ten kulturotwórczy potencjał tego nolit tu i zrozumienie czym polegał fenomen tego nitu bałkańskiego w relacji do anatolijskiego to znowu ten problem kompetencyjny bozy europejscy któzy się Zajmują Bułgarią na przykład kt ndy w Turcji nie pracowali prawda Albo nie pracowali w Syrii i i zrozumienie tego czym czym był ten nolit bliskowschodni na terenie Europy jakie miał znaczenie dla ukonstytuowania się tego czym Europa jako taka jednostka kulturowa tak naprawdę była w tym nocie i później bo to co się wydarzyło w nocie

ma ogromne konsekwencje później bo takich dużych ruchów migracyjnych jak mówię o tych tej Migracji anatolijskiej migracji ze stepów potem już nie było chciałbym jeszcze pana zapytać o wątek Indii ponieważ tam również rozpowszechniła się rewolucja neolityczna tak jak w kierunku Europy tak w kierunku Indii prawda No tak ten ten ten proces nolz czyli wyjścia neolitu jako fenomenu kulturowego ale również również ludzi dotyczył w równym stopniu wschodu jak i zachodu mówiliśmy tutaj o tym wątku europejskim bardzo dużo ale Porównywalny ruch miał miejsce również w stronę wschodnią przez Turkmenistan z Iranu Iran czy czy to Plato irańskie i

same góry zagros spełniały taką samą rolę takiego zwornika kulturowego i takiego pasa transmisyjnego jak anatolia dla Europy to wszystko jest na obrzeżach żyznego Półksiężyca jest na terenach wyżynnych podem geograficznym dzisiejszy Iran i Turcja są bardzo do siebie podobne i potem wędrowanie tych społeczności wż kaspijskiego strony Wschodniej do Turkmenistanu to jest też fascynujące miejsce do badań i potem ze wschodu w stronę doliny Indusu No i powstanie potem jakiś czas temu ale to już jest pcie pon olicie kultury mohar kultury doliny Indusu Kultury Indusu no i tam mamy ten sanskryt wedyjski który jest przez tych historyków [Muzyka]

tak sposób jak łacina C pismo tak i również w tym tych Badaniach o których mówiłem dotyczących Europejczyków ten wątek sanskrytu Jest tam bardzo mocno eksploatowany i rzeczywiście to nie wątpliwości że potem Indie Indie należą do naszego świata Indie są zupełnie inne niż Chiny i granica między tymi dwoma światami to zup Iny świata cego wschodu Azji i tej części Azji Środkowej z Indiami który powstał jako efekt tego co się wydarzyło na Bliskim Wschodzie niesamowite gdzie to bierze Swój początek panie profesorze Chcąc zakończyć te rozmowę taką klamrą chronologiczną czy mg pan przypomnieć kiedy możemy mówić o końcu

neolitu I co go nastąpiło później przed naszą erą i potem nastąpiły różnego rodzaju przesunięcia społeczności w obrębie Bliskiego Wschodu Najważniejszym z nich było przesunięcie na południe od Mezopotamii ja cały czas tutaj mówiłem Północna Mezopotamia Północna Mezopotamia to co nastąpiło w Halolike czyli w szóstym szczególnie w piątym tysiącleciu to jest przesunięcie na południe Międzyrzecze czyli Mezopotamia między Tygrysem i Eufratem aż do momentu wykształcenia się pierwszych cywilizacji już świata starożytnego powstania pisma klinowego czyli mówimy o sumerach tak mówimy też o technologii irygacji który to Zdynamizować prowadzona znacznie większą skalę natomiast w neolicie europejskim no koniec neolitu to

jest koniec TR Tysiąclecia i to jest taki synkretyzm jak mówiłem tych kultur post anatolijskich i tych kultur stepu w Polsce to się nazywa kultura ciki sznurowej No i wytworzenie pierwszych pierwszych cywilizacji epoki brązu czyli pojawienie się brązów najpierw brąz wykorzystywany jako Surowiec do wykonywania przedmiotów ceremonialny a dopiero potem potem narzędzi tut kultura unietycka na terenach ziem polskich jest takim pierwszym akordem tego tego zupełnie nowego świata Więc to jest znacznie znacznie późniejsze No ale potem już tym drugim tysiącleciu Europa Środkowa wchodzi w świat cyrkulacji z Bliskim Wschodem prawda powstaje układ centrum i peryferie ale już ze

światem epoki brązu Z tym na morzem i te światy znowu są ze sobą połączone w inny sposób niż miało to miejsce w Noe panie profesorze Dziękuję bardzo za spotkanie Mam wrażenie że to była długa podróż ale zleciała bardzo szybko także temat można kontynuować sam temat neolitu w Polsce to jest w ogóle wątek na na osobną rozmowę ale nie tylko w Polsce również w innych częściach świata Dziękuję bardzo za sp Dziękuję bardzo za zaproszenie to była przyjemność dziu porozmawiać o tych Sprawach Dziękuję panu bardzo dziękuję A Jeżeli ktoś chciałby obejrzał te rozmowę do końca i chciałby

dowiedzieć się coś więcej o pierwszych cywilizacjach to na moim kanale dostępna jest rozmowa z profesorem Markiem stępniem o tym kim byli Sumerowie Raz jeszcze dziękuję dziękuję bardzo dziękuję za uwagę wszystkim widzom szczególnie tym którzy dotrwam ciekawy Co sądzicie o naszej rozmowie Napiszcie w komentarzu czy tematyka rewolucji neolitycznej was Zaciekawiła Dziękuję Również patronk i patronom mojego projektu których wsparcie pomaga mi w realizacji kolejnych spotkań Jeżeli ktoś chciałby dołączyć do grona wspierających widocznych na ekranie może to zrobić zarówno na YouTube jak i poprzez serwis patronite link w opisie ja dziękuję za uwagę do usłyszenia do zobaczenia cześć