Petaría tu micrófono. Buenas noches. Yo soy Betan Alfonsín, soy coordinadora de Relaciones Internacionales del Instituto Brasil de Derecho Urbanístico y una de las colaboradoras del programa para América Latina y el Caribe de Lincoln Institute of Land Polic. Y hoy tengo el gusto de darles las bienvenidas en el webinar inaugural del ciclo de webinars de Derecho urbanístico latinoamericano, estado del arte, temas emergentes y desafíos, una programación que tiene la copromoción de Lincoln Institute of Policy y del Instituto Brasil de Derecho Urbanístico. Yo voy a coordinar la sesión hoy, presentar el programa del ciclo de webinarios y
después yo misma voy a hacer una exposición seguida por mi compañero de mesa hoy, el jurista y urbanista Fernández, a quien presentaré en el Momento de su exposición. Antes de más nada, en nombre de IBDU, me gustaría agradecer mucho al Instituto Lincoln de Política de Tierras por su colaboración en esta actividad y lo hago en nombre de Laura Mulají que nos acompaña hoy y a quien me gustaría pasar la palabra para saludar a nuestro trabajo de hoy. Laura, muchas gracias por la presencia, por el apoyo y por hacer posible este evento tan significativo. La palabra
es tuya. Muchas gracias. Muchas gracias, Petania. E buenas tardes para todos, buenas noches para algunos. Quisiera saludar especialmente a Pablo Romero, director general del Instituto Brasil de Derecho Urbanístico, de Derecho Urbanístico. Muchas gracias, Paulo, por acompañarnos. Eh, participantes y profesores, todos, todas y todos. Mi nombre es Lauro Muli, soy gerente senior De programas en el Instituto Lincoln de Políticas de Suelo. Colaboro con nuestras diversas actividades en la región latinoamericana y el Caribe y es un gran honor para mí estar aquí hoy para darles la bienvenida a este ciclo de webinars de derecho urbanístico latinoamericano, estado
del arte, temas emergentes y desafíos. Y a la sesión de hoy les voy a hablar muy brevemente del Instituto Lincoln para quienes quizás no Conozcan tanto. El Instituto Lincoln es una fundación privada sin fines de lucro establecida en 1946 con la misión de mejorar la calidad de vida de los ciudadanos a través del uso efectivo, la tributación y la gestión de la tierra. Actualmente el instituto tiene oficinas en Cambridge, Massachusetts, en Phoenix, Arizona, en Washington, distrito de Columbia y en Beijín. Tenemos más de 120 empleados. En sus primeras décadas, el instituto se centró en temas
de planificación urbana, valuación y tributación del suelo y propiedad y financiamiento de ciudades. A lo largo de las décadas hemos ampliado nuestro enfoque para incluir temas como la gestión de agua, conservación del suelo, cambio climático y tecnologías geoespaciales. Contamos con centros especializados como el centro Babet de Políticas de Suelo y Agua radicado en Arizona y el Centro de Soluciones Geoespaciales. Finalmente y más recientemente, tenemos una asociación bastante novedosa con la Universidad Clmont Lincoln, una universidad acreditada en Estados Unidos que ofrece una variedad de programas de certificado, diplomado y maestrías a distancia en una amplia gama
de temas de la actualidad. En el Instituto Lincoln creemos que el suelo, el territorio está vinculado a Muchos o todos los problemas más importantes que afectan a la sociedad. A través de la educación, la capacitación, la investigación, las publicaciones y los productos multimedia, promovemos enfoques creativos al del suelo como solución a los desafíos económicos, sociales y ambientales. El Instituto Lincoln ha estado en activo activo en América Latina durante 32 años, desarrollando y ofreciendo educación y capacitación, Apoyando investigaciones y produciendo publicaciones y productos didácticos sobre temas relacionados con el uso del suelo y las políticas urbanas.
Trabajamos desde nuestra oficina en Massachusetts, pero contamos con una amplia red de socios latinoamericanos que nos asesoran, nos eh nos ayudan a tomar decisiones, desarrollan materiales de aprendizaje, investigan y publican e imparten nuestros cursos y Capacitaciones. de profesionales como Betania Alfonsín, Edoio Fernández, Melinda Maldonado que está aquí presente, Mayira Hidalgo y Yanina Canesini complementan nuestro equipo y amplían nuestra capacidad. El programa para América Latina comenzó a trabajar en temas de derecho urbanístico hace casi dos décadas. Hacia finales de la década de de 2000 se incorporó el tema dimensiones jurídicas de las políticas del suelo a
La oferta académica central, llegando a ser el tema de uno de los cursos de desarrollo profesional anuales que fueron durante años el el producto más emblemático del programa. Ampliamos todavía más la oferta en esta temática concursos a distancia del mismo nombre que después mudaron, cambiaron de nombre a fundamentos jurídicos de las políticas de suelo. Entre el 2005 y el 2015 ofrecimos estos cursos dos veces por año y después una vez por año. No Creo que sea exagerado estimar que capacitamos a cerca de 500 personas en esta temática. También apoyamos eventos externos, investigaciones y publicaciones. Estamos
muy contentos hoy de reanudar nuestra actividad en esta área importante. Tenemos constancia de que ha hecho falta la actividad del Instituto Lincoln en años recientes y agradecemos la perseverancia de colegas de los dos colegas que presentarán hoy, Petania y Edesio. Ellos han actuado como verdaderos embajadores del derecho urbanístico ante nosotros. Pero es importante señalar que nunca dejamos de creer en la importancia de este tema. Hemos sufrido varios cambios estructurales y de liderazgo en los últimos 5 años, además de una pandemia que limitaron nuestra capacidad e hicieron necesario reducir la oferta de capacitación Temporalmente. El hecho
de que el tema del derecho no haya estado activo no refleja de manera alguna nuestro compromiso con él. Esta serie de webinarios es el resultado de un diábolo muy fructífero, no solo con Betania, sino con el Instituto Brasilero de Director Urbanístico, donde identificamos intereses comunes y complementarios que llegaron a esta serie. Estamos muy contentos y orgullosos de de inaugurarlos hoy y Espero que nos acompañen también en los webinarios siguientes, el 22 de mayo y el 12 de junio. Ahora vamos a la parte interesante del encuentro. Les dejo con Betania Alfonsín, que ya conocieron para presentar
cómo va a funcionar la serie y luego eh presentar su materia seguido por Edesio. para quienes estén en el en el público, que para quienes esta sea la primera el primer encuentro, por así decirlo, con el Instituto Lincoln, Espero que sigan en contacto y espero que los que nos conocen desde hace tiempo sigan también eh en esta relación tan fructífera. Muchas gracias y Betania, adelante. Muchas gracias. Laura por esta introducción. Agradezco también a Diego Lomeli, Shanina Canesini y Maire Hidalgo, quienes han estado trabajando para hacer posible este ciclo de webinar ya hace algún tiempo. Yo
tengo la satisfacción De compartir la palabra hoy con el experto de Fernández, mi amigo, compañero. Sin embargo, en la secuencia que armamos, empiezo show para presentarles la estructura del ciclo de webinarios. Hago mi propia presentación y seguiremos entonces con la exposición de Decio. Después voy a compartir la pantalla. Bueno, ya está. Bueno, bueno, Laura Sha presentado un poco los Antecedentes de este ciclo de webinarios. De verdad, el programa para América Latina y el Caribe ah por 10 años mantuvo un curso de educación a distancia llamado Fundamentos jurídicos de las políticas de suelo y una red
de expertos del área del derecho urbanístico se armó en este largo proceso y muchos de ellos están ahora involucrados en este ciclo de webinarios. También el Instituto Brasilero de Derecho Urbanístico trabaja Hace 25 años con la cuestión y la difusión del derecho urbanístico y la promoción del derecho a la ciudad en Brasil, realizando a cada dos años un congreso brasilero de derecho urbanístico, una actividad en la cual siempre tuvo el apoyo de Lincoln Institute. En el último congreso que ocurrió en Bahía, Salvador Bahía, empezamos los dos institutos una aproximación visando constituir una red latinoamericana de
derecho urbanístico. Y de hecho este ciclo de webinarios es el primer fruto público de esa iniciativa que ojalá, como ha dicho Laura, aún tendrá continuidad con otras actividades. Este ciclo de webinarios mezclará temas clásicos del derecho urbanístico con problemáticas emergentes en el continente, buscando avanzar a través del diálogo con expertos del Instituto Lincoln, así como del Instituto Brasileño de Derecho Urbano, en el mapeo de los grandes desafíos que enfrenta el derecho urbano, debatiendo los fenómenos que cuestionan esta área del derecho y que permanec sin respuestas construidas y políticas ya desarrolladas. En el programa tenemos el
siguiente el siguiente cardio. Hoy vamos a hablar del estado del arte, principios y fundamentos del derecho urbanístico en América Latina. Yo voy me encargar de hablar del estado del arte y mi compañero Decio Fernández Va a hablar del tema de los principios y fundamentos del derecho urbanístico. El ciclo sigue con un webinar intermedio en el día 22 de mayo ah hablando de temas emergentes en derecho urbanístico. El profesor Nelson Saul Junior, que es del Instituto Brasil de Derecho Urbanístico, va a hablar sobre derecho a la ciudad, sus componentes y políticas públicas de garantía. Y también
va a nos acompañar Marianela Piñales, que es de Lincoln y Que va a hablar de género, raza y políticas urbanas feministas y antiracistas. Y vamos a tener en el día 12 de junio un webinar de clausura hablando de los desafíos, de los retos del derecho urbanístico en la región. Nos va a acompañar Melinda Maldonado, que va a hablar del de cambio climático y desarrollo de instrumentos jurídico urbanísticos para la adaptación climática urbana, haciendo frente a la Crisis del agua y el racismo ambiental. Y finalmente, Pablo Romero, que es nuestro director general en el en el
Instituto Brasilero de Derecho Urbanístico, va a hablar del tema de la descolonización del derecho urbanístico y contornos del derecho urbano latinoamericano para garantizar el derecho colectivo a la ciudad. el programa del ciclo, los temas que vamos a abordar, bien como las personas que estarán aquí con nosotros, fueron Invitadas para compartir sus reflexiones a partir de un proceso que ocurrió en el año 2024, una encuesta que se hizo ahí entre BDU y Lincoln. Y en este webinario inaugural yo voy a presentar una síntesis de los resultados de una ronda de 20 entrevistas que he realizado en
el año 2024 con distintos profesores y profesoras y investigadores de esta área comprender cómo marcha la construcción y cuál es hoy la, por así decir, la agenda Caliente del derecho urbanístico en los países de la región de Latinoamérica y Caribe. La metodología utilizada, fíjense, no fue una metodología que ha investigado a todos los países de la región. Traballamos, trabajamos con una técnica de muestreo y a partir de un mapo de países clave, personas clave y entidades clave en la región, eh buscamos identificar la existencia de legislación nacional Específica sobre política urbana y gestión de suelo
en los países latinoamericanos. Bien, como cuáles son eses temas clave o estratégicos, cuál es esa agenda importante para el desarrol el desarrollo del derecho urbanístico en la región. Para que sepan, nosotros entrevistamos a esas 20 personas eh que bueno son de Argentina, Brasil, Colombia, Ecuador, una profesora de España, de UNED, que es una Universidad que tiene una maestría en asociación con Lincoln, ah, México, República Dominicana y Uruguay, que siempre fueron países importantes ahí eh en esta área cuáles son los resultados de la investigación y el análisis que hicimos. Bueno, el primer tema tiene que ver
con la presencia de legislación específica sobre política urbana o desarrollo urbano en los países investigados. Resulta que hay un país que aún que tenga gente trabajando con derecho urbanístico, no tiene aún una legislación específica sobre política urbana, desarrollo urbano, nada parecido con eso. Hay dos países en la región que tienen una legislación urbanística específica, que habla sobre política urbana, que habla sobre desarrollo urbano y hay cuatro países con una legislación que habla de ordenamiento Territorial, pero son leyes que trabajan con ordenamiento territorial, tanto urbano cuanto rural. Bueno, vamos a la interpretación. de estes de estas
cosas que encontramos por ahí, a pesar de los avances del ordenamiento jurídico en países, por ejemplo, como Colombia, que fue pionera, tiene una ley desde el siglo pasado y Brasil que tiene el estatuto de la ciudad que es una legislación importante de política urbana en la región, la Mayoría de los países de la región de la región aún no han incorporado el derecho urbanístico como tal en su ordenamiento jurídico interno. La gran cantidad de países que aún no cuentan con una ley específica de política urbana que sea enfocada en las ciudades demuestra la permanencia de
la hegemonía en Latinoamérica de un paradigma jurídico civilista para pensar la dimensión jurídica de la producción del espacio urbano y de un paradigma urbanístico Tecnocrático para pensar la planificación urbana. Y es muy necesario que América Latina haga un cambio paradigmático en esos temas. De verdad, el paradigma hegemónico en la región ah tiene el derecho civil en el centro. El derecho de propiedad aún es el centro del ordenamiento jurídico y para hablar de ciudades está ahí el derecho de propiedad. Y también se habla de ordenamiento Físico territorial como ah el paradigma técnico, por así decir, para
hablar del tema de la planeación urbana. Ah, eso está al lado de un paradigma que está emergiendo en la región, que es el paradigma que pone el derecho urbanístico para hablar del tema de la producción de la ciudad en el centro. y que habla mucho más de la función social y ecológica de la propiedad que de los poderes del propietario y Ah pone la gestión del suelo urbano para la tutela del derecho a la ciudad en el lugar del ordenamiento físico territorial. El paso de una visión de mero ordenamiento físico territorial a una perspectiva de
gestión del suelo urbano para la tutela efectiva del derecho a la ciudad. Es un proceso de transición que es lento. Eso se concluye. No se inició y también no se ha completado en la gran mayoría de los países Latinoamericanos. Así estamos. Pero fíjense, según datos de la CEPAL, casi el 80% de la población latinoamericana vive en zonas urbanas. Claro, no estoy diciendo que las zonas rurales no son importantes, importan. Sin embargo, ¿cómo explicar la ausencia de leyes centradas en el fenómeno urbano, en los temas urbanos, en ah en le ejes en que las ciudades y
las cuestiones urbanas estén en el centro de la regulación? Es algo así Como raro. Este encarcelamiento al paradigma jurídico centrado en el derecho civil nos ataid. Y el surgimiento del derecho urbanístico en la región latinoamericana responde a una profunda necesidad de reinvención decolonial de la mirada jurídica sobre las ciudades. Fíjense, es la asunción del principio de la función social de la propiedad y sus Efectos que opere el pasaje del derecho privado al derecho público en las cosas que dicen respecto a la política de gestión del suelo urbano y así tenemos que avanzar. En otras palabras,
son temas clásicos, pero fíjese, los temas clásicos del derecho urbanístico importan. El paradigma del derecho a la ciudad pone en el centro del derecho urbanístico la posibilidad de promover Usufruto ectativo de las ciudades por parte de sus poblaciones. El valor de uso de la ciudad y sus funciones sociales pasan al centro del debate, exigiendo la adopción y implementación de instrumentos jurídicos y urbanísticos que operen este cambio, que sean capaces de hacer. Con este cambio, el derecho urbanístico se queda más próximo de los derechos humanos, de los derechos de la naturaleza y de la justicia Socioterritorial,
de que, por ejemplo, del derecho civil, del derecho mercantil o del derecho inmobiliario. Bueno, pasamos al análisis del contenido de las entrevistas que hemos realizado en el año 2024. ¿Cuáles son los temas clave? para la construcción de una agenda estratégica del derecho urbanístico en la región de América Latina y el Caribe. Bueno, aquí ustedes pueden mirar una un gráfico donde he puesto aquí todo Que fue contestado para esta pregunta a 20 expertos de siete países. Fíjense que hay un montón de cosas. Ah, bueno, temas como, por ejemplo, el poder judicial, tierras de los pueblos originales,
regiones metropolitanas y todos son temas importantes. Sin embargo, hay temas que aparecieron mucho más en distintos países en una en una pregunta libre. Eso no era una pregunta Para marcar una respuesta, ¿verdad? O sea, hay temas que son temas clave para la región, no para un país o otro. Fíjense, aquí podemos mirar un poco visualmente qué temas son esos, porque se sobresalen. Les dejo mirando así por 10 segundos y hay aquí un montón de temas que de verdad son temas que están ahí como problemas o como cuestiones que emergen de la problemática urbana en todas
las regiones, en todos los países De la región, mejor dicho. Aquí sistematizado temas que fueron mencionados por al menos 25% de los encuestados, una necesidad de aproximación entre el derecho urbanístico y el derecho ambiental. Eso tiene que ver con, bueno, los cambios climáticos, evidentemente, ah, el desarrollo de instrumentos específicos para la prevención de desastres, también con fuerza temas Clásicos como la propiedad y la función social de la propiedad, el tema de la participación ciudadana y gestión democrática de las ciudades, el tema de los planes maestros y los ataques al planeamiento urbano, que es constante en
la región, mecanismos de financiación del desarrollo urbano, el tema del derecho a la ciudad que por así decir está como hermanado con el tema de la movilidad urbana y del derecho a la vivienda y seguridad de la tenencia. Bueno, les explico un poco para ah que tengamos una mejor comprensión ah a qué vienen eses temas. La respuesta de mayor frecuencia apunta la necesidad de una aproximación del derecho urbanístico y del derecho ambiental. Eso revela una necesidad de forestar el derecho urbanístico con la agenda del derecho ambiental, promoviendo una aproximación de dos disciplinas que aunque tengan
un montón de ah Interfaces, no raro trabajan aisladamente en paralelo lo que es un error y es como un problema en la mayor parte de los países. La encuesta también revele existir una gran preocupación por los impactos del cambio climático en las ciudades. Y ustedes saben, yo vivo en una ciudad que está hoy completando un año de una gran inundación y toda la región está enfrentando olas calor, bueno, sequillas, [Música] inundaciones y un montón de impactos importantes de eses cambios. O sea, que un montón de reportes nos habló libremente de una falta de preparación de
los países, de las ciudades para abordar el el problema del clima desde una perspectiva de derecho urbano. O sea, que no hay instrumentos desarrollados para tanto, o sea, que ni creados, elaborados, formulados, ni tampoco aplicados, mucho menos. Aún que la preocupación sea unánima, eso es muy impresionante. Toda la gente habla que sí es muy importante pensar en eso. Ah, todos los países están en pañales en la construcción de instrumentos urbanos y políticas públicas para hacer frente a este problema. En ese sentido, vamos a abordar el tema como un grande desafío del derecho urbanístico en el
último webinario de este del presente ciclo, cuando la experta Melinda Maldonado nos Brindará una reflexión sobre el tema. es una experta que tiene un acúmulo innegable y es un honor para nosotros tenerla en este ciclo. Bueno, hay también la cuestión de los temas de la regulación del derecho de propiedad y la función social de la propiedad. Es un tema central históricamente del derecho urbanístico, pero este derecho introduce cambios profundos en el estatuto Jurídico del derecho de propiedad que pasa a se ocupar de contenidos de derecho público que agregan obligaciones más allá de las facultades al
ejercicio del derecho por los propietarios del suelo urbano. Ah, es muy importante implementar instrumentos de planificación urbana que garantan efectos jurídicos. concretos a la función social de la propiedad. Esa es una Necesidad en una región que vivenció la urbanización capitalista del mundo y donde aún se convive con una cultura jurídica que blinda el derecho de propiedad de una manera muy impresionante. Brasil es un ejemplo bastante importante de lo que pasa aquí en este embate. En este sentido vamos a abordar el tema clásico del derecho urbanístico en el presente webinario con la exposición que el experto
Edo Fernández nos brindará sobre el tema hoy Mismo. Ahí tengo un problema aquí para pasar las los slides. Voy a pasar aquí en la pantalla mismo. Bueno, otro tema es la gestión democrática de las ciudades y el hecho de que apareció como un tema importante se explica por los procesos de desdemocratización de la gestión de la política urbana que viven muchos países. Eso se relaciona directamente con la presión que han sufrido los procesos de planificación Urbana, los ataques a los planes maestros, especialmente por parte de sectores vinculados al mercado inmobiliario, que en nombre de la
libertad económica ha tenido un impacto muy importante en los procesos de elaboración y revisión de los planes maestros en el último periodo. Brasil está viviendo eso así de una manera asustadora. Ah, también eso tiene que ver con leyes que alteran la Sonificación, los regímenes urbanísticos, las reglas de funcionamiento de audiencias públicas, órganos colegiados de política urbana, siempre en un sentido de disminución de la participación ciudadana. es un tema que apareció en muchos países. Un tema que es un tema clásico de Lincoln, él es el tema de la financiación del desarrollo urbano y realmente su mención
en las entrevistas tiene que ver con la preocupación General por la reducción de los presupuestos públicos municipales para invertir en las ciudades, además de revelar una ampliación de la comprensión de que el sector privado debe participar en la financiación del desarrollo. urbano. Esto incluye entre las principales preocupaciones de los de las personas que han entrevistado los instrumentos para recuperación de la valorización inmobiliaria que resulta de las inversiones públicas, así como las Discusiones sobre las contrapartidas que dan los empresarios en los procesos de licenciamiento urbano ambiental. Bueno, finalmente el tema del derecho a la ciudad es
una agenda emergente, una agenda que se fortaleció después de la conferencia Hábitat 3 que ocurrió en el año 2016 en Ecuador y en la cual tanto el Instituto Lincoln cuanto el Instituto Brasilero de Derecho Urbanístico estuvieron presentes ahí debatiendo los temas de la nueva agenda. urbana. El Derecho a la ciudad incluye varios derechos urbanos como son el derecho a la vivienda también un tema que Lincoln trabaja bastante y el Instituto Brasilero de Derecho Urbanístico igualmente el derecho a la movilidad el derecho al ocio y como agenda pone en el centro del debate sobre el derecho
urbanístico, el derecho colectivo que deberían tener los habitantes de las ciudades de disfrutar de la ciudad y de Los espacios públicos como un bien común. Esta agenda se opone en gran medida a los procesos de financiarización de las ciudades que se están llevando a cabo a nivel internacional, rescatando una vez más las funciones sociales de las ciudades en oposición al movimiento del capitalismo financierizado que convierte a las ciudades en meras plataformas de extracción de valor. En este sentido vamos a abordar el tema del derecho a la Ciudad como un tema emergente del derecho urbanístico en
el webinar intermedio del presente ciclo cuando el experto Nelson Saul Junior nos brindará con una reflexión sobre el tema. Bueno, asimismo, entre los temas señalados por la investigación que incorporamos al programa de este ciclo de webinarios como relevante en la agenda del derecho urbanístico, destacamos el tema de género, raza y políticas urbanas feministas y Antirracistas. La comprensión de que las ciudades no son vividas, vivenciadas de manera uniforme por hombres y mujeres, así como que la población negra experimenta el racismo a diario en las ciudades y periferias, provoca que el derecho urbanístico incorpore una perspectiva feminista
y antiracista. Bueno, la pregunta es, ¿qué políticas urbanas podemos implementar para que el derecho a la ciudad se pueda disfrutar De manera más equitativa en las ciudades latinoamericanas? En ese sentido, tenemos el honor de abordar el tema y esta mirada de género y raza sobre la ciudades como un tema emergente del derecho urbanístico en el próximo webinario que va a ocurrir en el día 22 cuando la experta Marianela Piñales nos brindará con una reflexión sobre el tema. Y finalmente incorporamos al programa como Objeto de reflexión el reto de la descolonización del derecho urbanístico y contornos
del derecho urbanístico latinoamericano para garantizar el derecho colectivo a la ciudad. De hecho, no se puede pensar en una regulación que sea adecuada para las ciudades latinoamericanas con todas sus especificidades, con la presencia de pueblos originales, trazos Culturales propios, una historia propia de producción de ciudad. Es imposible hacer eso sin romper con una cultura jurídica marcada por la colonialidad y la idea de un urbanismo y un derecho urbanístico neutro que sea capaz de poner orden en el caos. De hecho, en América Latina es muy importante la construcción de un derecho urbanístico que parta del reconocimiento
de las profundas desigualdades e injusticias presentes en nuestras Ciudades, bien como sobre la necesidad de hacer la ruptura con el paradigma civilista, el modelo propietario y la ilusión del ordenamiento territorial. Lo que necesitamos es de justicia socioterritorial en Latinoamérica y el derecho urbanístico nos puede apoyar con eso. En ese sentido, vamos a abordar la descolonización del derecho urbanístico como un reto importante en el webinario De clausura de del presente ciclo, cuando el experto Paulo Romero, que es director general del Instituto Brasilero de Derecho Urbanístico y nos acompaña hoy, nos brindará también con una reflexión sobre
el tema. En conclusión, les comento que el derecho urbanístico latinoamericano encrase en un proceso de construcción, revisión y la agenda es vasta, desafiante y nos convoca a romper Paradigmas y descolonizar el pensamiento jurídico sobre la ciudad. Fíjense, aún estamos aquí. larga vida al derecho urbanístico latinoamericano. Bueno, muchas gracias. Les pido que por favor si tienen ahí un un móvil a mano, hay aquí un código Qode y con la cámara de su dispositivo móvil ustedes pueden unirse a la lista de contactos de Lincoln que promueve esta esta iniciativa y estes webinarios. Bueno, muchas gracias y Ahora
seguimos. A ver, aquí. Bueno, ahora a [Música] ver, ahora tengo la alegría de pasar la palabra a nuestro segundo expositor de hoy, Edo Fernández. Ecio, es un honor tenerlo con nosotros. Como ha dicho Laura, estás ahí hace mucho tiempo también. Y Fernández es jurista urbanista, es Asociado del Instituto Brasilero de Derecho Urbanístico desde su fundación. Es consultor del programa para América Latina y el Caribe del Lincon Institute of Policy también hace más de 25 años. Ecio, muchas gracias por tu presencia. La palabra es suya. Muchas gracias. Mu obrigado. Muchas gracias. Buenas noches a todos y
todas. Yo preparé una presentación en español, pero yo voy a hablar en portugués porque mi español es Un poco malo y con eso es más tranquilo hacer la presentación en portugués, ¿no? Entonces é um prazer enorme estar con discutindo tema que t relevante, t caro para todos nossos, no especialmente se tratando dessa copromo entre duas instituies pelas quais eu ten maior respeito e a maior gratidão, que são o Instituto Lincoln e o Instituto Brasileiro de Direito Urbanístico, né? Então, eh, como é que passa aquí que Tem a primeira coisa que quería dizer que discuss sobre
o direito urbanístico, por importante quea seja no contexto da América Latina, un problema exclusivamente latinoamericano. Trata-se de um processo internacional a toda uma discussão internacional sobre a construção deste ramo novo do direito, do direito público, que seria o direito urbanístico. H poucos anos, eu encontrei em París um livro exatamente sobre o estado do concimento na França, sobre a Questão urbana, as políticas urbanas y o enfrentamento dessas questões. Fui diretamente no capítulo sobre o direito e encontrei lá uma formula que desde então eu adotei porque eu acho que ela reflete muito da nossa experiência. O jurista
franc comea dizendo o direito urbanístico existia, nossos o inventamos. É bem essa, né, a ideia por trás dessa nossa experiência, um processo de construção, de invención, de reinvención de ramo novo do direito, que O direito urbanístico. Una questão internacional, que é o direito urbanístico, qual que a natureza de direito? Para que serve? para quem serve, ¿no? A própria terminologia un tema de debate internacional. Direito urbanístico, direito urbano, direito do urbanismo, plan law, urban law, urban plan law, direito da arquitetura, direito a cidade, direito a ordenamento territorial. Quer dizer, mesmo a Terminologia reflete toda todo un
campo de debate sobre esse direito que vai dar sua natureza a suas implicaes. No contexto latinoamericano, a constru relativamente recente. começa de modo geral, a partir dos anos 70, 80, cuando um movimento sociojurídico propito, do direito público, em especial através do reconhecimento de direitos sociais e de direitos coletivos. O direito urbanesco então tem origem Nesses movimentos sociais, em lutas populares, así como em processos de de redemocratización política nos países latinoamericanos. com destaque para os processos que tinham como objetivo o fortalecimento dos governos locais, dos governos municipais. Mas historicamente, né, e intrinsecamente nós estamos aquí falando
de um processo de de fortes disputas con avanços, mas tambén con retrocessos. Por especialmente porque o direito urbanístico trata de uma questão Central que inescapável e que em si mesmo extremamente polémica que a questão do tratamento jurídico dos direitos de propriedade imobiliária urbana. Como a professora Betânia acabou de mostrar, o tratamento liberal clássico da propriedade aa vigora na maioria dos países, na verdade con vigor renovado dado o avanço na última década, nas duas últimas décadas do neoliberalismo. contexto então do direito urbanístico e Eu diría també do direito ambiental, o eixo no conceitual central a ideia
da função social da propriedade, mas recentemente articulada com a noção també da função ambiental da propriedade. Então a gente fala da função socambiental da propriedade. É un conceito queo mais popular e importante na experiência latinoamericana do que otros países. Há países hoje que est abraando a noção da función Socioambiental da propriedade no contexto latinoamericano. conceito sempre foi o eixo central dessa constru de que est falando desde que jurista francês Leon de sua primeira palestra em Buenos Aires en 1912 seguido por palestras en Bogotá en 1920 un conceito que tem sido cada vez má materializado, comeando
con lei da contribui de melhorias na Colômbia em 1921, a lei do tombamento de proteção do Património histórico. cultural no Brasil em 1937. Em outras palavras, então o esforço dessa construção do direito urbanístico é retirar a questão da propriedade imobiliária, dessa moldura repressora repressiva do Código Civil para colocar o tratamento dessa questão tão central no quadro da constituição, constitucionalizar o tratamento do tema urbano, mas também o tratamento do direito de propriedade imobiliária Urbana. Várias constitu constituies latinoamericanas fazem isso, falam da función social, ainda que de maneira nominal, de maneira retórica, sem muito conteúdo. O estatuto
da cidade, essa lei brasileira de 2001 é tido como un paradigma legislativo nesse processo de construção do direito urbanismo, que tem características específicas articulando direitos, objetivos, princípios, instrumentos, mecanismos y recursos. El é tido como Una caixa de ferramentas porque os princípios e direitos son traduzidos en instrumentos técnicos que possibilitam ao poder público materializar eses princípios e direitos. E tambén há uma proposta única na tradição legislativa latinoamericana de associar direito, gestão e financiamento, que sempre uma equação difícil de ser estabelecida. Agora é então de maneira inescapável un direito esencialmente político. Há disputas dentro e fora do
sistema Jurídico. Há, por exemplo, tenses entre o direito urbanístico e o direito civil. atenes entre o direito urbanístico e o direito administrativo, disputas que jurídicas e ideológicas sobre o que que a propriedade, sobre as relais y coletivos, a natureza da urbanización y seus y seus atores y sempre dentro de un quadro político ideológico de fundo, una tensón entre de un lado a proposta de constitui de um estado lado de bem-estar social y do Outro lado o avanço de movimento neoliberal. Em termos jurídicos, de um lado a ideia da função socioambiental da propriedade e de outro
lado, o avanço cada vez mais forte da noção da liberdade económica dos indivíduos. Quer dizer, si o direito urbanístico então ele surge desses movimentos sociais, das lutas populares, fundamental recuperar o fólego de processo, porque o que nos temos vistos cada vez mais a apropria do direito urbanístico pelas forças do Mercado num contexto actual de urbanización pósindustrial. O ro que está na origem de processo que tem que ser repensado que con frequênciacia o direito urbanístico associado con municipalismo, cuando na verdade hoje noss sabemos que dada a natureza dos processos de urbanización de outros fenómenos como mudanas
climáticas, desastres extremos, no local que municipal falar em poder local, democracia local, né, Planejamento local, significa falar exclusivamente de ação do município. Nós temos que entender a dimensão territorial de processo que con frequência ela é metropolitana y se nos temos, né, tamb tivermos uma preocupación com a questão da água, ela passa a incluir no mínimo as bacias hidrográficas ou as microbacias, né? Agora, no quadro latinoamericano, então o que nós temos visto historicamente son variaes Pendulares, né? A legislação que vai daqui para ali, os conceitos que variam. Colômbia e Brasil são seguramente os dois países que
mais avançaram e que mais consolidaram a ordem jurídica urbanística. Colbia com muita fase na ideia da recuperação da valorização imobiliária, o Brasil com maisfase nos processos participativos da gestão democrática. países como Equador, Perú, Argentina, Guatemala, o que nos temos visto son Varia que v liberalismo a função social da propriedade de volta ao liberalismo, quer dizer, são movimentos pendulares, né? El Salvador é um exemplo de um país que assumiu o neoliberalismo de uma forma quase que absoluta. Países como México, Chile, Uruguai tem talvez uma fase maior na produção habitacional do que outros. A Costa Rica é
um raro exemplo defases na questão ambiental y h países como a Venezuela e outros que são difíceis de avaliar dada, né, a as Tensões internas do país. Agora, nesse processo, com apoio muito forte do Instituto Lincoln e do IBDU, aos poucos está se formando então uma rede muito significativa de juristas e urbanistas, não é? una serie de publicacies. No caso de dessa primeira son 19 países latinoamericanos representados, depois una série de webinaros promovendo aí troca de experias entre juristas y urbanistas de vários países latinoamericanos. Mais recentemente, se o direito urbanístico era tão importante, né, nos
anos 80, 90, 2000, má recentemente a importância desse direito se torn ainda mais relevante, né, dada a combinação entre pandemia, desastres extremos e os efeitos das mudanças climáticas. Quer dizer, o direito urbanístico está no centro dessas questões contemporâneas y como a professora Betânia enfatizou, a necessidade de un novo paradigma jurídico para enfrentar eses fenómenos, No? É fundamental. Quer dizer, o fenómeno da urbanização é irreversível, con padrão global de precariedade e risco, uma combinación de crises energética, ambiental, sanitária, alimentar, hídrica, da moradia, política, social, financeira, fiscal, nos levando a compreender cada vez mais que os recursos
são finitos, os recursos naturais e que a terra sobretudo é un bem não renovável. num contexto també de novas Relação, avanço da inteligência artificial, aumento das desigualdades, envelhecimento da população, tudo iso tem impactos diretos nas cidades já vivem, né, aí eh onde já vive a maioria da população desses países. Então é nesse contexto que surge movimento crescente da busca do comum, a ideia não apenas dos bens de uso comum ou dos bens públicos, mas tambén dessa desse marco da governan da terra, levando horizonte utópico de un regime territorial, né, de Interesse comum. A importância de
reconhecer a autonomia do direito urbanístico como novo ramo do direito público fundamental. porque é um un ramo do direito que tem objeto próprio, princípios, instrumentos, leis, doutrina, jurisprudência y por isso que aos poucos as constituies latino-americanas cada vez mais se referem explicitamente ao direito urbanístico. Esse ramo que pode ser reduzido ao direito administrativo Tradicional e mais que tem que ser interpretado a luz de seus próprios princípios. pode interpretar o direito urbanístico a luz do direito civil ou do direito eh administrativo. Agora, o que requer uma nova concepção de direito e uma nova concepción de público,
não é? Uma nova concepción de direito que além de do legalismo tradicional, do positivismo tradicional. Leis naturalmente são importantes. Nós temos que aprovar novas leis, rever leis, sem Dúvida. Mas tão importante é saber quem faz as leis e como, qu aplica as leis e como quais são os obstáculos, a efetividade das leis, qual que a relação entre direito e gestal a relação entre ilegalidade, irregularidade e informalidade no acesso a terra e a moradia. A questão central que t cara a experiência do Instituto Lincoln, quem paga e como pelo financiamento das cidades, quer dizer, constituir uma
nova doutrina e jurisprudência, inclusive con Reconhecimento de costumes e outras fontes de direitos. É fundamental nessa nova concepción de direito que vai além do positivismo tradicional. Da mesma forma, uma nova concepción de público, entender que tudo que estatal é público, mas nem tudo que público é estatal. Essa recusa de que somente o Estado pode atuar em questões urbanas, de política urbana, de ordenamento territorial, recuperar a ideia do baldio, que aquela área que nem só do indivíduo e nem só do Estado, uma área da comunidad recuperar a dimensa, falar de planos comunitários, terras comuns, aes comunitárias,
programas e projetos comunitários. entender que direitos individuais t a sua importância, mas tem que coexistir con direitos sociais y coletivos, promover a democratización de processos decisórios, o que requer melhorar as condições de representación democrática em todas as esferas governamentais, mas também abrir espaços de participación Direta das comunidades nos procesos de tomada de decis que no pacto territorial fundament ental con frequencia nos países federativos, né? Eh, de de de articulación intergovernamental. O municipalismo exagerado artificial porque como ten destacado grande parte da urbanización latinoamericana se dá na esfera da región metropolitana. Então, esse enfoque crítico é fundamental
para que o Direito urbanístico possa ter consistência. O desafio da interdisciplinaridade, entender que se trata apenas da relación entre direito e desenvolvimento, má a relación do direito no desenvolvimento y sobretudo o direito no contexto. E entender que o contexto latinoamericano tem suas especificidades, todo o esforço da descolonización de que a professora Betia falava se d n sentido, entendeu? contexto específico no qual esa Construção tão difícil, tão tensa, tão disputada tem acontecido quanto ao objeto entito urbanístico na experiência latino-americana, noss temos visto uma evolução. Inicialmente se falava em apenas controle jurídico dos processos de uso, ocupa
e desenvolvimento do solo urbano. Aos poucos foi se falando també na necessidade da ordem jurídica urbanística, né? permitir o cumprimento das funces sociais da propriedade, ordenamento socioambiental, moradia de Interesse social, regularización de assentamentos informais consolidades. Depois se acrescent un terceiro fator que exatamente a ideia do direito a cidade reconhecido pela agenda eh nova agenda urbana da ONU, articulado també com agenda 2030 sobre a questão da política ambiental. Finalmente, como mencionei rapidamente, a ideia da cidade como bem comum, no apenas os bens de uso comum, as apenas os bens públicos, mas a governan da terra y
un marco territorial Articulado nessa perspectiva utópica da autogestão social. Então, a nova ordem do direito internacional está en sintonia con ese movimento do direito urbanístico, agenda urbana, agenda 2030, una série deos documentos que propó exatamente otro ro para a questão da urbanización e do ordenamento territorial. Nesse contexto, então nós temos uma série de princípios, né, que regem aí a ação dos urbanistas e jurí juristas nessa área. A ideia de que O urbanismo fun pública, ele não é facultativo, ele não pode ser deixado exclusivamente nas mãos dos atores do mercado. A recuperação da valorização imobiliária gerada
apenas pelas obras e servios públicos, mas tambén pela prpria legislación urbanística. a distribui dos y benefícios da urbanización e dessa valorización recuperada para democratizar o acesso ao solo e a moradia, o direito de moradia como un direito social, a regularización de Assentamentos como un direito coletivo, a separación entre direito de propriedade y os direitos de construção e desenvolvimento. entender que a outorga de direitos aos particulares não é gratuita, ela tem que se passar por processos que permitam o financiamento da cidade, a função social do registro imobiliário, a função social da posse, enfim, há uma lista
de princípios importantes aos quais correspondem instrumentos tamb específicos do direito Urbanístico, o plano diretor, plano maestro, plano parcial, zoneamento, lei de uso e ocupación do solo, parcelamento do solo, reajuste de terras, outorgas, parcelamento compulsório, tributa progressiva, cria do urbanismo brasileiro que é tão especial, que a zona especial de interesse social, né? os relatórios de impacto de vizinhança. Quer dizer, uma lista de instrumentos que são específicos desse ramo do direito, mas que tem que ser aplicados a Luz dos princípios de ramo de direito, interpretados també da mesma forma. Então, há dimensões que são interarticuladas e inescapáveis
na na discussão sobre o direito urbanístico e a regulação com certeza, mas tambén a regularização, o direito à cidade, a sustentabilidade, resiliência, incluserritorial, reforma urbana, não é? Bom, infelizmente o que nos vemos na experiencia latinoamericana o predomínio de un Modelo perverso. Os países todos tem un déficit habitacional enorme que coexiste con precariedade fundiária y habitacional, sobretudo nas favelas yas otros assentamentos informais y uma enorme reserva de edifícios e terrenos vazios. Quer dizer, no caso brasileiro, hoje o IBGE, que é um instituto, né, federal, reconhece 11 milhões de imóveis públicos e privados vazios ou subutilizados cuando
o país tem un déficit Habitacional da ordem de 7 milhões de unidades. Quer dizer, é um modelo perverso que não pode mais ser ignorado, que pode mais ser, né, justificado. Então essa centralidade do tema da terra fundamental entender que claro tem que haver articulación entre as políticas públicas urbana, moradia, transporte, mobilidade, meio ambiente, orçamento, mas sobretudo elas t que ser articuladas con estrutura do solo, a estrutura de propriedade do solo que segue, né, Desconhecida, ignorada ou mantida de lado, permitindo então esse quadro perverso de un déficit habitacional que coexiste concentración populacional, né? Superocupación, subo processos
informales, informais y ese monte de vazios con serviços, con infraestrutura, sej construes, sej lotes vazios. Então, nesse contexto enfrentar, como eu coloquei no começo, a questão da propriedade privada fundamental romper Com o civilista patrimonialista, que histórico, essa ideia do direito individual de propriedade. Hoje eu vi o pronunciamento do presidente argentino cuando da da indica do novo papa, né? O presidente argentino falou, eu espero que defenda a propriedade privada. Quer dizer, é a cultura que aa hegemónica, né, na região. Entender que as regras de eh uso gozo e disposi da propriedade não são apenas restries externas
ao direito. O poder público tem que qualificar por Dentro ese direito que si no tem conteúdo. A propriedade em si não tem conteúdo económico. o poder público que vai dizer o que que pode ser feito, onde, como cuando e por qu não basta que o poder público diga pode fazer. Não basta que o poder público diga pode fazer desde que, né? Nós temos que avançar para que o poder público possa dizer não pode fazer e da mesma forma para que o poder público possa dizer tem que fazer. a ideia de que a função Social está
no poder de obrigar. A constituição brasileira fala que a propriedade tem que cumprir uma função social. A constitui colombiana fala que a propriedade fun social a constituição italiana fala que a propriedade obriga social. Quer dizer, o fato de você ser proprietário gera mais obriga do que direitos, porque a propriedade é un privilégio. Então, nesse sentido, esses essas mudanas paradigmáticas são Fundamentais, sobretudo face a esa combinación de novos processos de pandemia, mudanças climáticas, desastres extremos, né? A pandemia revelou a relación íntima y perversa entre cidade, moradia y saúde, né? Explorar então a relación do direito urbanístico
com o direito ambiental crucial e explorar tambén formas coletivas como as community l trusts que fazem tanto sucesso hoje até nos próprios Estados Unidos, cooperativas, Associações, condomínios, a ideia do do aluguel social, controle de aluguel, não é? Uso melhor da terra pública, dos bens comuns, dos espaços públicos, a governan da terra. Agora eu cada vez mais na minha fala eu ten enfatizado que a ideia da função socioambiental da propriedade é fundamental, porém nos temos que avançar para falar mais do valor social da terra porque na verdade a gente acaba eh fortalecendo fetichismo em torno da
ideia da propriedade quando a gente leva A bandeira da função social da propriedade e quando o que está em jogo aqui na verdade é o valor social da Terra, né? E quase terminando, há uma série de temas fundamentais que também são inescapáveis. Cidades de quem? Cidades para quem? Son temas de gênnero, de rato, de etnia, de sexualidade. As crianças, os velhos, né? Não há como deixar de entender que são esses os cidadãos das nossas cidades, que a cidade hoje no contexto Pós-industrial tanto o objeto quanto a arena dos conflitos sociopolíticos y sociojurídicos, né? Então o
tema do planejamento está na berlinda internacionalmente uma pressão enorme neoliberal para acabar com planejamento, para flexibilizar, desregular, né? E é verdade que a nossa experiência de zoneamento, por exemplo, ela tem sido tecnocrática, burocrática, elitista, cara, em boa parte racista. Agora as pessoas dizem, os problemas urbanos se Devem a falta de planejamento. Eu digo se devem a natureza do planejamento que tem sido feito. Então entender, né, que que o planejamento pode ser meramente regulatório, que tem que interferir na estrutura do solo é fundamental. E finalmente uma palavra rápida sobre o ensino do direito urbanístico na América
Latina. Infelizmente, amplamente desconhecido, un ramo do direito amplamente desconhecido, muo pouco ensinado, son Pouquíssimas as faculdades que oferecem direito urbanístico, a falta de informação como a desinformação, não é? como há també disputa de interpretaç con frequência o juiz por exemplo ao julgar um conflito, ele não vai buscar os princípios lá no direito urbanístico, ele vai buscar no Código Civil, quer dizer, ele usa princípios de outros ramos do direito para tratar de um conflito urbanístico. advogados, promotores, juízes, eles saem das Faculdades com uma carga pesada de direito civil e sem terem a informação sobre o direito
urbanístico y cuando tem conta frequência atuam de maneira preconceituosa. Então, contribuir para consolidação da doutrina e da jurisprudência é fundamental. E o papel do Instituto Lincoln do IBDU através dos cursos, publicaes, seminários, tem sido da maior importância. Junto con a professora Betia, por exemplo, há anos nos temos tentado contribuir para o Avanço da literatura nessa área, una série de publica envolvendo colegas brasileiros e de outros países para que se dea interpreta a luz dos próprios princípios e com Instituto Lincoln também. né, esse esforço de organizar o conhecimento, né, sobre essas questões tão fundamentais, especialmente aqui
no caso dos assentamentos informais. Enfim, a última palavra, né, a verdade que desde esses anos 90, né, as cidades mudaram, né, essa cidade pós-industrial, A economia de serviço continua sendo urbana, mas não é mais aquela produção económica tradicional a cidade cada vez mais objeto de conflito, de disputas no mercado imobilizado. Hoje são ativos financeiros, fundos de pensão, fundos de investimento, fundos, né, abutres que est determinando a forma dos preços das vivendas e dos alugues aluguéis num processo de financeiriza da cidade, da moradia, da propriedade, do aluguel, nunca antes, né, experimentado. Nós nem Sabemos qu são
eses atores. Então, como enfrentar iso con frequência numa esfera metropolitana. A pergunta difícil é nesse contexto aí tão explosivo, o que que pode uma ordem jurídica urbanística local ou mesmo nacional? Eu digo que somente a renovação da mobilización social, né, que está na origem do direito urbanístico, pode, né, talvez levar a recuperar o fôlego de processo, porque o que nos temos visto con frequência cada vez maior, uma apropria Do direito urbanístico pelas forças de mercado e mesmo os processos de participación popular cada vez mais esvaziados, mais manipulados, mais apropriados. A verdade é que se historicamente
o direito urbanístico surgiu, né, associado com os mais pobres, com os excluídos, com os vulneráveis, a cidade é de todos, não é? Então, como garantir condi inclusão territorial para que que a cidade, para que todos tenham efetivamente o direito A cidade? é o grande desafio. E nesse sentido a proposta é de constituição de um novo contrato sóciopolítico para cidades, entender que o direito a cidade un novo direito coletivo, né, que tem que ser materializado e finalmente, né, entender o papel do direito na criação desse ideal do comum, da ideia da cidade como um bem comum.
Y con eso então eu termino agradecendo mais uma vez o convite y parabenizando sobretudo a professora Betania pela organización de Gracias excelente como siempre y ahora tenemos un montón de temas sobre la mesa para reflexionar bueno a ver ahora tenemos un tiempo para escuchar preguntas de las personas que nos acompañan hasta ahora. [Música] Y bueno, hay un tiempo para el debate. Ustedes pueden participar levantando su mano a o escribiendo aquí en en las preguntas y respuestas. Y en ese sentido Pido el apoyo de Mara, de Mayira para a ver si ya tenemos alguien para participar,
para decir algo. Gracias, Mayira. Fue muy bueno creo que abrimos muy bien este ciclo de webinar, ¿verdad, Laura? ao que complement a sua fala, ¿no? As duas falas juntas, elas fizeron sentido. Seguro. Betania, hay un una pregunta por por lo pronto en en la caja de preguntas y respuestas en relación a la exposición De Edesio, si puede explicar más extendidamente la función social de la propiedad. Posso posso responder? Bom, eh como eu dissea no da función social da propriedade é um elemento central da experiência jurídico cultural latinoamericana. Hoje há outros países que est abraandoa no
América Latina que ela tem determinado todo movimento de constitui tanto do direito urbanístico quanto do direito ambiental. Agora isso vem desse jurista francés muito preocupado com os impactos da urbanización na França y em Paris y que traz inicialmente para Argentina, depois para Colbia ideia de que a propriedade con certeza un direito fundamental que tem que ser reconcido, mas ela tem que cumprir función social, né, para que seja reconhecida. A a questão quando que a propriedade cumple Una función social. Então, a verdade que historicamente princípio foi sendo incorporado en algumas constitues latinoamericanas, em várias leis, mas
sem una defini clara, né? Ele con frequência é uma figura de retórica, é um direito, né, um un princípio eh nominal, não é? Como eu disse, no Brasil tem que cumprir na Colômbia, né? Fun social. Há materializaes. A ideia, como disse, da contribui de melhorias foi a primeira materialización dessa noção lá Nos anos 20, 1920, a ideia de de se encontrar um equilíbrio entre interesses individuais e interesses coletivos, direitos individuais e direitos coletivos, né? ação do estado també no caso do Brasil a primeira materialização da ideia da função social está em vigor até hoje que
a principal lei brasileira que permite a proteção do património histórico cultural que nos chamamos de tombamento, né? Vem daí. Agora aos poucos se tentar mais conteúdo, não é, Ao princípio da função social. No contexto, por exemplo, do processo constituinte brasileiro entre 86 e 88, houve um esforço do movimento da reforma urbana para que a nova constituição tivesse uma lista de critérios dizendo quando a propriedade cumpre a función social. Isso foi derrotado no embate das forças no Congresso. E a fórmula constitucional brasileira hoje así, o direito de propriedade é reconhecido desde que cumprida uma função social
que Aquela determinada pelo plano diretor. Então, quanto mais, né, eh, avançado, quanto mais progressista for o plano diretor, mais conteúdo vai ter a ideia da função socioambiental da propriedade. Agora iso també un processo de disputas porque no caso da terra rural, por exemplo, no no Brasil desde 64 con o estatuto da terra, há uma lista de critérios para dizer quando a propriedade cumpre uma função social e Nem por iso se fez reforma agrária no Brasil. Então, né, eu acho que entender que dada a natureza política desse processo de disputas, não basta estabelecer critérios nominais, né?
O a a a maior menor, né, materialização do princípio vai estar no processo político que vai levar a formula e sobretudo a implementación das leis, né? Então no resposta única, un processo que n lugar tem, enfim, tem valores diferentes. Gracias, hay un montón de preguntas aquí Ahora la gente pasó a participar activamente aquí en el chat de preguntas y respuestas por comenta la situación de Perú y bueno, que hay muchas modificaciones, eso está pasando en toda Latinoamérica. Ah, hay por ejemplo en países que han logrado una legislación más avanzada ah enfrentan ahora muchos ah proyectos
de ley que introducen retrocesos y y bueno, me solidarizo. Es una situación un poco ah similar en Todos los países. Posso fazer un comentário sobre o Perú? Un comentario rápido, porque o Peru se torn refercia latinoamericana internacional de de tratamento dos dos assentamentos informais cofre, Hernando de Soto e tudo mais, ¿no? Agora o investimento no Peru foi na titula na formalização, né, na regularización formal e nenhum investimento significativo na urbanización. nos serviços, na infraestrutura. Então você Tem milhões de pessoas que título na mão, mas que vivem em condiamente precárias. O Peru foi dos países mais
afetados pela pandemia de COVID-19. Em termos relativos, talvez ten o país que mais tenha sofrido foi o Peru. Isso por porque as pessoas tinham título, mas não tin água, tin eletricidade e tinham que ir nos mercadinhos locais diariamente onde se contaminavam. Então, a relac morte no Peru e os programas de Regularización direta. Isso mostra a importância dessa reflex crítica sobre, né, a articulación das políticas públicas. Bueno, hay una pregunta, hay una persona con la mano así levantada. Mayira, a ver. Sí, Nelson, ¿le permitimos hablar? Claro. Okay. Bueno, Nelson, adelante. Te escuchamos. Está en silencio el
micrófono. Sí, ahora Solicité que reactive su micrófono. Su micrófono está cerrado, Nelson. Bueno, segue cerrado. No, ahora te escuchamos. Ah, perfecto. Bu. Buenas noites aquí de São Paulo, Brasil. Eh, voy a hablar también en en portugués. Eh, sobre la perspectiva del dereito urbanístico en América Latina. Eu queria trazer tambén uma ra quest que me parece muito Central, que que a questão de como se forma profissionis paraa área, né? Então, eh, me parece que claro que existe toda esa perspectiva de atua no campo, né, da da atua do poder público, responsabilidades do dos estados, a preocupación
com as políticas públicas, a formula da das legislaes y dos instrumentos, que una Cuestión que que a gente tem trabalhado Brasil h mo tempo y també ao que una questão importante para que haja esa consolidación direito urbanístico, que ha pessoas que produzam concimento, eh, atuem cona esse né, para ficar una questão muito no campo só eh académico, né, y teórico. Então e aquí no Brasil tem tido uma experiência clara que o próprio IBDU no Instituto Brasil de Urbanisco foi una Grande eh iniciativa, né, de vários colegas aquí no Brasil que atuam há muito tempo na
área ou na academia ou o até no próprio poder público organización no governamentis. Eh, mas me parece que una ra que quero trazer que existem en nosos países tambén esas instituies dos advogados, né? Aquí no Brasil nos temos una ordem dos advogados do Brasil y pelo menos nos últimos anos tambén tem se criado Comissones específicas de direito urbanístico eh nos estados aquí do Brasil, né? Então, aquí en S. Paulo, nossos temos dentro da desta organización dos advogados que a OAB, una comisión estadual de direito urbanístico, eh, que por exemplo agora n comissente, a terceira gest
aproximadamente quase 100 poas, né, eh, que est integrando claro que son só profissionais do direito, mas Está conseguindo agregar muitos profissionais do direito com a perspectiva, né, de de estarem tendo atua no campo do do direito urbanístico. Até agora tem até uma regulação, né, para casos que ligados direito urbanístico tamb serem eh possíveis, né, de ter aí uma remuneración pelos profissionais do direito. Claro que um desafio só para finalizar que como foi bem enfatizado, né, toda a nossa constru sido principalmente Focado nas populaes e grupos sociais vulneráveis e a atua com esas populaes grupos sociais
vulneráveis no a mesma coisa que atuar no mercado imobiliário, né, con rela a questão económica y financeira. Então tem sido um grande desafio, né, eh, para campo que a gente chama de advocacia popular, eh, desenvolvendo, né, a atua dentro da perspectiva toda aí do direito a cidade, todos os direitos que inerentes aí a temática do direito Urbanístico. E ao que é um ponto tamb mo importante da gente ser considerar a forma, né, de profissionais. Claro que no só da área do direito, mas da área do direito é fundamental até para começar a ter, né, moito
máis eh poas cona perspectiva do que eh tradicionalmente se tqueses que estud os que chama dos civilistas, né, os penalistas claro que tem os publicistas, mas dentro publicistas precisamos crescer perspectiva dea Vis urbanística. Gracias, Nelson. Sí, creo que el tema de la formación es un reto muy importante. De eso ha hablado de eso. Lincoln con los cursos, con el ciclo de webinarios como ese IBDU están con así cumpliendo con un rol muy importante en la región de formación y y me parece que IBDU ha desarrollado una una investigación sobre la oferta formal del derecho urbanístico
En en en las universidades brasileñas y el número es muy bajo, de verdad, o sea, que me parece muy importante ah explorar otros espacios de formación y de bueno, difusión del ideario del derecho urbanístico, como usted plantea, o sea, que tengo mucho acuerdo. Bueno, a mí me gustaría contestar algunas de las preguntas que están aquí en el en nuestras cuestiones, preguntas y respuestas y una es de Catalini, de Catalina, que es un gusto verla Catalina Aquí nos acompañando. Ah, y sí, desafortunadamente he entrevistado a tres personas en Argentina y las tres dicieron que Argentina aún
no tiene una legislación nacional. sobre el tema. Ah, algunos de los entrevistados hablaron de de este tema de que hay ah unas iniciativas que son de las provincias y que hay también una discusión doctrinaria sobre el tema de las competencias para legislar sobre el Tema, pero me parece que un país con la importancia de Argentina sería muy importante avanzar en eso. puede de que la coyuntura no sea la mejor con este actual gobierno, pero me parece muy importante y de verdad sabemos que proyectos y discusiones en este camino ya tuvimos en el pasado. Melinda, que
es de Argentina, va a estar con nosotros y puede que también pueda hablar un poco sobre eso en algún otro momento. Bueno, hay también una Pregunta de Alexi Martín López que pregunta lo siguiente. ¿Cuál ha sido la influencia del derecho norteamericano en el derecho urbanístico de los países de la región? Si el elemento central del derecho urbanístico es el plan de ordenación urbana y el plan es una función pública, competencia de la administración pública local, entonces, ¿qué distingue el derecho urbanístico del derecho administrativo? Bueno, contesto la primera parte, después También comparto con Edo para contestar.
Bueno, por ejemplo, ese instrumento de sonificación que tenemos, que utilizamos largamente en Latinoamérica e proviene de los Estados Unidos. Sin embargo, la grande influencia del derecho urbanístico en la región es del derecho urbanístico español, que tiene un desarrollo de muchas décadas y que, por ejemplo, la ley de Colombia ah incorporó muchos de los instrumentos y de las Técnicas urbanísticas en la ley 388 eh de los principios, por ejemplo, que adopta el derecho urbanístico español, que es realmente muy desarrollado y una referencia para la región latinoamericana. Sin embargo, hay también toda una lectura hoy de que
sin desconocer la importancia de estos marcos legales y de estas referencias, es muy importante hacer este movimiento decolonial, por así decir, de tratar de pensar qué Instrumentos, qué técnicas, qué políticas públicas podemos pensar y implementar en la región desde nuestra propia realidad. No sé si Edcio quiere complementar. Voy leyendo aquí a a otras preguntas y si alguien más quiere hablar. Hay aú aún tenemos tiempo, ¿verdad, Diego? Sí, tendríamos 15 minutos máximo. Bueno, eso quiere un contestar algo mudo teu Microfone un comentario rápido que una diferencia profunda entre o direito urbanístico e o direito administrativo tem
a ver com a própria concepción de cidade e a rela entre estado e sociedade, né? quer dizer, o direito e também a questão da propriedade, o direito urbanístico, ele tende a olhar o fenômeno da urbanização da perspectiva da ação do estado e atribuir ao estado, né, o monopólio da regulação. Isso com base numa ideia de que cabe ao Estado na Discussão sobre função social estabelecer limites externos, o que eles chamam de restries administrativas, né, as formas de uso, de gozo e de exposi da propriedade, né, cuando na verdade, né, o na nossa visão, o direito
eh urbanístico, ele parte da ideia de que a cidade é uma cria coletiva, né, e que a dimenso é maior do que a dimensal. E por iso que hoje há uma fase t grande, por exemplo, nos planos de bairro, nos planos Comunitários, ras estratégas y processos, de eh ordenamento territorial, as os fidomos comunitários y otras formas que pasam necessariamente pela do estado. Son formas de organización territorial que resultária. Então isso como expressão dessa ideia de que a cidade é uma criação coletiva, ela não é uma criação nem só dos proprietários, das ações individuais a soma
das ações individuais, nem tampouco na ação do Poder público. Então eu acho que tem havido també até por por conta da incapacidade de gestoo território pelo poder público, né? nossa experiência, sobretudo dos governos locais e de precariedade da gestão, tem havido eh tentativa de fazer com que certas questões de interesse de todos sejam efetivamente reguladas pelo estado, né, mas que eh haja um lugar crescente aí da participación da comunidade organizada no que diz respeito a suas necessidades Má imediatas. Então son diferencias profundas na maneira de pensar propriedade, o estado público e relación de estado con
a sociedade. Estás tu está silenciado. Eso. Bueno, he compartido más un poco la pantalla ahí con el carry de Lincoln para que todos puedan inscribirse. Y bueno, hay una otra pregunta aquí de Carlos Alfonso. ¿Qué aspectos debemos considerar en el concepto de derecho a La ciudad para enfocar los instrumentos de planificación urbana? Ah, bueno, el derecho a la ciudad engloba o tiene así abarca a un montón de derechos urbanos que se vivencian en la ciudad, como es el caso, por ejemplo, del derecho a la vivienda y a la seguridad de la tenencia de la tierra.
Y luego, por ejemplo, una de las posibilidades es utilizar un instrumento clásico de planeación urbana que es la sonificación. Ah, pensando, por ejemplo, en adoptar zonas especiales de interés social para garantizar un un que un trocito de ciudad pueda ser disfrutado ahí, pueda ser apropiado por la gente que ya vive ahí sin los riesgos de la expulsión que naturalmente el mercado inmobiliario hace la promoción en nuestras ciudades. O sea, que la planeación urbana puede garantizar a través de la reserva de espacios en la ciudad el tema del derecho a la vivienda Y a la seguridad
de la tenencia de la tierra. O sea, que es una de las posibilidades. Sin embargo, hay un montón de cosas aún por desarrollar. Lo mismo les di eh hay una pregunta de Miguel, ¿cómo nosotros vemos la cuestión de la regulación del suelo urbano para adaptación climática en Latinoamérica? Fíjate, Miguel, yo creo que tenemos un reto de los más importantes, puede que sea el principal problema de la humanidad hoy, los Cambios climáticos y de hecho hay poca formulación, pero te invito a asistir el webinario final donde vamos a asistir Melinda Maldonado, que es una experta en
el tema y que trabaja ahí con Lincoln y con nosotros hace tiempo también ah tiene acompañado el Instituto Brasileño de Derecho Urbanístico y que ya tiene algunas experiencias prácticas inclusive implementadas en Argentina para presentar, pero creo que este es el reto para todos nosotros. No sé si hay algo Más aquí en el chat. A ver, ah, Fernanda Levensón, ¿cuáles piensan que son los efectos de los gobiernos de derecho en América Latina sobre el derecho urbano? ¿Cuáles son los principales desafíos ante ello? Bueno, ah, de verdad, la cuestión de la función social de la propiedad, de
la ampliación del acceso a la ciudad y a los derechos para todos y todas en las ciudades no es exactamente la principal Bandera, por así decir, de los gobiernos de derecho. Sé que de verdad ah es un reto fundamental hacer la resistencia en estos casos. Les comento que en Brasil el Instituto Brasilero de Derecho Urbanístico fue un actor colectivo fundamental mientras vivíamos el gobierno de Bolsonaro, por ejemplo. Seguimos con acciones judiciales, campañas, difusión, notas técnicas para, bueno, oponernos a Una agenda de destrucción de todos los avanzos que ah tuvimos en el periodo anterior. O sea,
que periodos de desdemocratización ocurren y en estos momentos tenemos que estar en la resistencia. No sé si Edcio quiere complementar. Estamos llegando hasta el final. Ah, estamos llegando en el final. Y no sé si Laura quiere despedirse, si Edcio quiere también ahí decir unas palabras Finales y despedirse de la gente. De hecho, está haciendo señas de que no creo que dice chao chao o o quizás interprete mal. E estamos muy bueno, estamos muy contentos con el nivel de participación, además de las exposiciones excelentes. Veo que hay hubo muchas preguntas, esperamos que todas hayan quedado respondidas,
pero vamos a tener acceso a esas preguntas y respuestas Para revisar después y nos comprometemos a a tratar de responder las que hayan quedado pendientes. También eh les invitamos de nuevo a a la siguiente a los siguientes webinar que se van a se van a publicar. E las fechas son el 22 de mayo y el 12 de junio de junio. Bueno, eh no, yo no tengo nada más que decir excepto agradecer profundamente a Betania, a Edescio y también a nuestro equipo increíble, Diego, Mayira y Yanina. y a Todos los participantes y asistentes. Eh, qué bueno
que hayan estado aquí. Creo que quedó s super confirmado el interés en este tema tan importante que estamos felizmente reabordando. Así que nada más por mi lado. Muchas gracias. Solo quiero recordar que la grabación, porque varias preguntas eran si podíamos enviar la grabación. La grabación va a ser publicada en la página web del instituto, en la página de este webinar a través de la de la cual llegaron al Formulario de registro. Y recordar que para los siguientes webinarios hay que registrarse también. Eh, no es un solo registro para los tres, hay que registrarse de manera
individual para cada uno, porque así nosotros podemos tener eh dar un mejor seguimiento de de de que cuántas personas se inscribieron por webinario. Muchas gracias, Diego. Bueno, de mi parte también me gustaría agradecer mucho a Edencio Fernández por Acompañarnos hoy y por la brillante ponencia que hizo aquí para nosotros hoy. Agradecer a Lincoln Institute por estar bueno así nos recibiendo también a Diego Lomeli por la organización del de los webinarios. Yanina Canesini, Mai Hidalgo por todo el apoyo y muy especialmente a mi amiga Laura Mulají, que hace ya mucho tiempo también está acompañando el programa
para América Latina y el Caribe y acompañando los avances de la Discusión y de nuestra red. También a mí me gustaría [Música] invitar a todos así como Laura para que sigan acompañando la programación. Ah, en el día de jueves 22 de mayo vamos dar seguimiento a con un webinar intermedio donde vamos a escuchar Nelson Saule Fernández sobre el tema del derecho a la ciudad, que he visto que hay un grande interés sobre sus consecuencias prácticas y también a Nuestra compañera Marianela Piñales, que es abogada de República República Dominicana y que va a hablar de un
tema muy importante que es el tema de la perspectiva de género y raza y del desarrollo de políticas urbanas que sean antirracistas y feministas. Ah, para nosotros va a ser buenísimo saber de su interés también en este segundo webinar y tienen que inscribirse nuevamente. Muchas gracias por la asistencia y una buena noche a todos y Todas. Chao. Gracias. M.