Yapay zeka bir doktoru işinden edebilir mi, ya da bir avukatı? Belki de bir pilotu? Bu sorular artık klişe.
Çünkü yapay zekanın neler yapabileceğini konuşmaktan neleri yapamayacağını unuttuk. Üstelik yanılgıya düştüğümüz bir nokta var; sadece teknik mesleklere odaklanıyoruz. Oysa insan olmanın getirdiği bazı öyle yetenekler var ki, bunları hiçbir algoritma taklit edemez.
Mesela bir psikoloğun, danışanın hiç bahsetmediği çocukluk travmasını sadece belli kelimeleri kullanış biçiminden sezmesi ya da deneyim, bir diplomatın söylenmemiş ama masada asılı duran bir tehdidi karşısındakinin duruş değişikliğinden okuması veya bir öğretmenin sınıfındaki görünmez sosyal hiyerarşiyi anlayıp bir zorbalığı daha başlamadan önlemesi. Bunlar tesadüf değil; milyonlarca yıllık evrimsel sürecin hediyesi olan beynimiz aslında müthiş bir sosyal bilgisayar mı? Son araştırmalar gösteriyor ki, henüz 3 yaşındaki bir çocuk bile, şu an en gelişmiş yapay zeka sisteminin yapamadığı kadar karmaşık sosyal çıkarımlar yapabiliyor.
Bugün yapay zekanın asla yapamayacağı şeylere farklı bir açıdan bakacağız; teknik kabiliyetlerin ötesinde, insanı insan yapan o benzersiz özelliklerin peşine düşeceğiz ve belki de en sonunda şu sorunun cevabını bulacağız: Gelecekte bizi robot meslektaşlarımızdan ayıracak olan şey ne olacak? [Müzik] Bir beyin cerrahı olan Monica Maldonado, son vaka sunumunda ilginç bir şey söyledi: "MR görüntülerinde gördüğüm bir anomaliyi bazen sadece sezgisel olarak tümör olarak tanımlayabilirim. Ama benim 20 yıllık deneyimimi yarattığı o içgüdüsel alarm sistemini henüz taklit edemiyor.
" Bu içgüdüsel zeka düşündüğümüzden çok daha karmaşık. Harvard'da yapılan bir araştırma, deneyimli terapistlerin danışanların sözel olmayan ipuçlarından henüz dile getirmemiş sorunları %180 oranında öngörebildiğini gösteriyor. Daha fazla.
Peki, bu yetenekler nasıl gelişiyor? Yale Üniversitesi'nden Dr Sarah Chen'in de dediği gibi, insan beyni milyonlarca yıllık sosyal evrimin ürünü olan bir örüntü tanıma makinesi; ama yapay zekadan farklı olarak bu örüntüleri sadece tanımıyor, onlara anlam da yüklüyor. İşte bu anlam yükleme yeteneği bizi algoritmaların ötesine taşıyor.
Bir okul müdürünün öğretmenler odasındaki gergin havayı hissetmesi, bir müzakerecinin mikroskobik değişimleri sezmesi, bir aile terapistinin çiftin söylediklerinden çok, söylemediklerini duyabilmesi. . .
Bu örneklerin ortak noktası: Basit yapay zeka veriyi işleyebilir. Ama bağlamı bu kadar iyi anlayamaz; örüntüyü görebilir ama anlamı kavrayamaz; sesi duyabilir ama sessizliği okuyamaz. Belki de yapay zekanın sınırlarını konuşurken yanlış yerden bakıyoruz.
O yüzden önce insan beyninin bu görünmez yeteneklerine bakmamız gerekiyor. Çünkü her gün, her an kullandığımız için bunları sıradan sanıyoruz ve bu yeteneklerin bazı mesleklerde kritik önemde olduğunu da yeni yeni fark ediyoruz. Bu açıdan baktığımızda karşımızda beş tane temel yetenek var.
Daha fazla var tabii ki ama bugün biz beş temele odaklanacağız. Nobel ödüllü nörobilimci Eric Kandel'in de dediği gibi, bunlar sadece yetenekler değil; insan beyninin evrimsel süper güçleri. Bunlardan ilki sosyal duygusal zeka: Gözümüzde canlandıralım, gece yarısı olmuş, telefondaki ses intiharın eşiğinde.
Danışman, sadece ses tonundaki mikroskobik değişimleri okuyarak karşısındakinin gerçek niyetini anlıyor. Chatbot, böyle bir durumda ne yapılması gerektiğini sorabilirsiniz. Muhtemelen mükemmel bir kriz protokolü sunacaktır size.
Ama o an, o çaresiz sessizlikte doğru kelimeyi bulma yeteneği, bu bambaşka bir şey. Sonra deneyimsel öğrenme var. Cambridge Üniversitesi'nden bir grup araştırmacı, deneyimli hekimlerin sanığın ifade verirken kullandığı beden dilinden söylediği yalanları %90'a varan oranda tespit edebildiğini gösterdi.
Yapay zeka yalan dedektörü ise hala %65 seviyesinde. Çünkü deneyim sayısal veriye dönüştürülemiyor. Bir diğeri ise özerk düşünme ve amaç belirleme.
İnsanlık tarihinin en büyük buluşlarının çoğu, kimsenin sormadığı soruları sormakla başladı; Alexander Fleming'in küflü Petri kabına bakıp penisilini keşfetmesi gibi. Yapay zeka milyarlarca veriyi analiz edebilir ama "Ya bu küf ilginç görünüyor; acaba? " diye düşünmez.
Ya da dili kullanma ve iletişim. Birleşmiş Milletler'in baş tercümanı, sadece kelimeleri değil, yüzyıllık kültürel kodları, tarihsel yaraları ve söylenmemiş ama ima edilen tehditleri tercüme eder. Google Translate evet, sürekli gelişiyor ama bir Ortadoğu barış görüşmesinde bir kelimeyi yanlış çevirmenin açacağı yaraları öngörebilir mi?
Ve son olarak bağlamsal hafıza. Kolombiya Üniversitesi'nden bir çocuk psikoloğu şöyle anlatıyor: "15 yıldır aynı mahallede çalışıyorum. Bazen karşıma gelen bir çocuğun davranış örüntüsü, yıllar önce tedavi ettiğim ebeveyninin çocukluğuyla aynı olabiliyor.
Bu bağlantıyı kurunca sadece çocuğu değil, aileyi de daha iyi anlayabiliyorum. " Yapay zeka, binlerce vaka geçmişini analiz edebilir, benzer örüntüleri bulabilir. Ama o mahallenin değişimini, ailelerin kuşaklar boyu taşıdığı hikayeleri, toplumsal travmaların etkilerini; bunları bir bütün olarak görüp anlamlandıramaz.
Matematik denklemi gibi çözülebilir değil. Hayat dediğimiz şey sürekli olarak bizi hazırlıksız yakalayan bir kaos ortamı ve bu kaosun içinde en değerli şey, işte bu benzersiz yetenekler. Dünyanın önde gelen yatırım bankalarından birinin kriz anlarında kullandığı ilginç bir uygulama var; insan faktörü toplantısı diyorlar buna.
Yapay zeka bütün verileri analiz ediyor. Tüm göstergeler olumlu çıkıyor ama son kararı vermeden önce deneyimli yöneticiler bir araya geliyor, tek bir soru soruyorlar: "Peki ya göremediğimiz şey ne? " 2008 finansal krizinden önceki hafta tüm algoritmalar satın diyordu ama JP Morgan’ın CEO’su Jamie Dimon farklı bir şey gördü.
İnsanların gözlerindeki korku, matematiksel modeller panik kavramını anlayamaz. Ya da John Hopkins Hastanesi'nde yapılan bir araştırma var; yapay zeka kanser teşhisinde doktorlardan daha başarılı ama Oregon Üniversitesi'nden Sarah Mitchell söylediği gibi: "Ben hastamın sadece tümörünü değil, korkusunu da tedavi ediyorum. " Bazen sessizliğin ne anlama geldiğini bilmek, MR sonucunu okumaktan daha önemli olabiliyor.
Kriz anlarında, kaos durumlarında, belirsizlik ortamlarında insan faktörü hep belirleyici oluyor. Çünkü gerçek dünyada kararlar sadece veriye değil, bağlama da dayanıyor. UCLA'deki bir araştırma, acil durum yöneticilerinin %73'üncünün, güvendiğini gösteriyor.
Burada bir uzmanın da şöyle güzel bir benzetmesi var: "Yapay zeka mükemmel bir orkestra şefi olabilir ama bir caz doğaçlaması yapamaz. " Çünkü gerçek hayat senfonidir; anı okumak, ritmi hissetmek, diğer müzisyenlerle göz teması kurmak. .
. Bunlar algoritmaların ötesinde yetenekler. İşte bu yüzden bazı alanlar var ki orada insan faktörü her zaman baş rolde olacak.
Yapay zeka muhteşem bir asistan ama asla bir lider, bir öğretmen, bir terapist olamaz. Çünkü bu rollerde başarı sadece ne bildiğinize değil, o bilgiyi nasıl ve ne zaman kullandığınıza bağlı. Peki, bu yetenekleri en çok hangi mesleklerde görüyoruz?
Örneğin kriz terapistleri. Belki de bu yeteneklerin tümünü en yoğun kullanan meslek grubu. Bir intihar hattında çalışan terapist, karşısındaki insanın ses tonundaki en ufak değişimi yakalıyor, söylenmemiş sözleri duyuyor, kritik anlarda içgüdüsel kararlar verebiliyor.
Ya da sanatçılar; yapay zeka muhteşem tablolar çizebilir, şiirler yazabilir. Melodiler besteleyebilir. Ancak okuyup gösteriyi ona göre şekillendirmesi, bir müzisyenin dinleyicilerin ruh halini hissedip doğaçlama yapması bir.
. . Tiyatro yönetmeninin oyuncuları arasındaki kimyayı görebilmesi, bunlar bambaşka bir boyut; sanat, teknik mükemmeliyetin ötesinde, insan deneyiminin ta kendisidir.
Ya da arabulucular veya müzakereciler, uluslararası bir kriz masasında oturan diplomat; sadece kelimeleri değil, yüzyıllık kültürel kodları, söylenmemiş tehditleri de okuyor. Bir iş anlaşmasında arabulucular, mesela, masadaki güç dengelerini anlayabiliyor, tarafların gerçek motivasyonlarını görüyor. Ya da eğitimciler, gerçek eğitimcilerden bahsediyoruz, özellikle erken çocukluk ve özel eğitim uzmanları.
Çünkü her çocuk benzersiz; her birinin öğrenme yolculuğu farklı. Yapay zeka kişiselleştirilmiş içerik sunabilir ama bir çocuğun gözlerindeki o "anladım" ışığını yakalayamaz. Ve belki de en ilginci, yeni doğan meslekler: insan-makine etkileşim tasarımcıları, dijital etik uzmanları, algoritmik ön yargı denetçileri.
Bu meslekler, tam da bu benzersiz insan yeteneklerini teknolojiyle birleştirmeye odaklanıyor; çünkü gelecek, bu iki gücün birleşiminde yatıyor. Stanford doktoru Fei-Fei Li'nin de söylediği gibi, yapay zekayı insanın rakibi olarak görmek, okyanusla yarışmaya çalışan bir dalga gibi; belki de yanlış soruyu soruyoruz. Yapay zeka işimizi elimizden alacak mı?
Değil. Mesele asıl soru: İnsan olmanın anlamı ne? Aslında, yapay zekanın sınırları, insanın potansiyelini keşfetmemiz için bir şans.
Ve belki de asıl macera da bunu anladığımızda başlayacak. Ah. .
.
