Czasownik to odmienna część mowy, która odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? Informuje o czynnościach i stanach osób, zwierząt, przedmiotów itd.
Dzięki niemu wiemy, co ktoś lub coś robi (np. wystartowała, ściga się, trenuje, dopinguje, woła, trzyma) bądź też w jakim stanie się znajduje lub co się z nim dzieje (np. jest dopingowana, została wybrana, będzie zadowolona czy stała się ekspertką).
Czasowniki dzielą się na osobowe i nieosobowe. W osobowych możemy wskazać na osobę, która wykonuje czynność, np. jeśli powiemy: widziałem - będzie to pierwsza osoba: ja, przyniosłaś - druga osoba: ty, przywitał się - trzecia osoba: on, zaś spotkali się - to również trzecia osoba, ale liczby mnogiej: oni.
W formach nieosobowych takie wskazanie osoby jest niemożliwe. Formami takimi są: bezokoliczniki czyli te czasowniki, które zakończone są na -ść, -ć, lub -c, np. grać, kraść, móc formy zakończone na -no, -to, np.
ubrano, ukryto, imiesłowy przymiotnikowe i przysłówkowe takie jak zjadłszy, pijąc i siedząc oraz formy zwrotne z „się”, np. mówi się i uznaje się. Czasowniki mają najbardziej ze wszystkich części mowy skomplikowaną odmianę, a nazywamy ją koniugacją.
Mogą się odmieniać przez osoby - pierwszą drugą i trzecią, liczby - pojedynczą i mnogą, rodzaje - męski, żeński, nijaki, męskoosobowy i niemęskoosobowy, czasy - przeszły, teraźniejszy i przyszły - prosty oraz złożony, tryby - oznajmujący, rozkazujący i przypuszczający, oraz aspekty - dokonany i niedokonany, a także strony - czynną, bierną i zwrotną. Czasownik jest więc częścią mowy o wielu możliwych formach fleksyjnych. Przyjrzyjmy się temu dokładniej.
Czasowniki odmieniają się przez osoby i liczby. Dzięki temu potrafimy wskazać, kto jest wykonawcą czynności. Liczby wyróżniamy dwie: pojedynczą i mnogą.
W obu liczbach pojawiają się osoby: 1, 2, 3. Odmiana przez osoby i liczby czasownika otwierać będzie więc wyglądała następująco. W liczbie pojedynczej: ja otwieram, ty otwierasz, on, ona, ono otwiera.
W liczbie mnogiej zaś - my otwieramy, wy otwieracie, oni, one otwierają. Jeśli więc zobaczysz czasownik wręczyli - będzie to oni wręczyli - 3 osoba liczby mnogiej. Czasownik zaskoczyłam to pierwsza osoba liczby pojedynczej - ja, a wzruszyliście się - druga osoba liczby mnogiej - wy.
Czasownik odmienia się też przez czasy. Wyraz spadać może przybrać formy - spadnie albo będzie spadał, spada i spadł. Są to czasy przeszły, teraźniejszy i przyszły.
Zwróć uwagę na to, że czas przyszły może mieć dwie formy – prostą (np. gdy mówimy, że coś zrobimy) i złożoną (gdy mówimy, że będziemy coś robić). Czasownik krzyczeć w liczbie mnogiej i rodzaju męskoosobowym będzie wyglądał tak: krzykną, będą krzyczeć (lub będą krzyczeli), krzyczą i krzyknęli.
Czasowniki mogą występować w pięciu rodzajach. Można je rozpoznać tylko w czasie przeszłym i przyszłym złożonym oraz w trybie przypuszczającym. W pozostałych czasach i trybach jest to niemożliwe.
W liczbie pojedynczej wyróżniamy: rodzaj męski (on), np. zatkał się i udrożnił, żeński (ona), np. przytuliła i będzie badała, oraz nijaki (ono), np.
bawiło się i grzechotało. W liczbie mnogiej mamy zaś dwa rodzaje: męskoosobowy (oni), np. będą tańczyli i napisali, oraz niemęskoosobowy (one), np.
szumiały i ćwiczyły. Jedną z kategorii odmiany czasownika są także strony, które informują o stosunku pomiędzy wykonawcą czynności a jej podmiotem. Wyróżniamy trzy strony: czynną, bierną oraz zwrotną.
W stronie czynnej podmiot jest aktywnym wykonawcą czynności, tak jak w przykładzie “Mateusz grilluje kiełbaski”. Mateusz aktywnie wykonuje czynność grillowania (np. położył je na grillu, odwraca co chwilę itd.
), mamy zatem do czynienia ze stroną czynną. W stronie biernej natomiast mamy tę samą sytuację, ale zmieniamy podmiot: "Kiełbaski są grillowane przez Mateusza". Tutaj kiełbaski (jako podmiot) same aktywnie nie wykonują żadnej czynności.
Wykonuje ją Mateusz, a kiełbaski jedynie ją odbierają, same pozostając bierne. Z kolei w stronie zwrotnej podmiot jest zarówno wykonawcą, jak i odbiorcą czynności. Kiełbaski grillują się - więc i wykonują czynność grillowania i ją odbierają.
Na stronę zwrotną wskazuje zaimek “się”. Ze stronami czasownika powiązane są też terminy czasowniki przechodnie i nieprzechodnie. Czasowniki przechodnie mogą przechodzić ze strony czynnej na bierną i odwrotnie, np.
czyta - jest czytany, przegląda - jest przeglądany, analizuje - jest analizowany czy spisał - został spisany. Z kolei czasowniki nieprzechodnie nie przechodzą na stronę bierną - mogą występować tylko w stronie czynnej. Są to wyrazy takie jak: patrzy, siedzi, myśli czy szefuje - nie można przecież powiedzieć: jest patrzony, jest siedziany, jest myślany czy jest szefowany.
Trybem nazywamy kategorię gramatyczną czasownika, dzięki której jesteśmy w stanie rozpoznać, jaki jest stosunek mówiącego do jego wypowiedzi. Innymi słowy dzięki trybowi wiemy, co osoba mówiąca chce swoją wypowiedzią osiągnąć. Wyróżniamy trzy tryby – oznajmujący (czasem zwany orzekającym), rozkazujący i przypuszczający.
Tryb oznajmujący służy do informowania o czymś, a stosunek mówiącego do wypowiedzi jest najczęściej neutralny, np. Lubię czytać. Siedzi na krześle bądź Jest ubrana wygodnie.
Tryb rozkazujący służy do wydawania poleceń i rozkazów bądź do wyrażania prośby lub życzenia. Często dla wzmocnienia wypowiedzi na końcu dodaje się wykrzyknik, np. Posprzątaj ten bałagan.
Wyprowadź psa czy Siad! Tryb przypuszczający zaś używany jest wtedy, gdy mówiący chce wyrazić wątpliwość, przypuszczenie bądź niezdecydowanie. Przykłady to: Zjadłabym dziś pierogi.
Mógłbyś mi w tym pomóc. Gdyby tylko mnie posłuchali… Pamiętaj! Zawsze, gdy pojawia się cząstka „bym/byś/by”, wskazuje właśnie na tryb przypuszczający.
Czasowniki mają również aspekty. Informują one o tym, czy czynność trwa lub będzie trwała bądź zakończyła się lub zakończy w przyszłości. Czasowniki niedokonane służą do informowania o czynności, ale bez informacji, czy dana czynność została zakończona lub zakończy się w przyszłości.
Przykłady czasowników niedokonanych to: myje, obierała, kroi, będzie gotowała, będzie jadła. Czasowniki dokonane z kolei służą do informowania, że dana czynność została zakończona lub zakończy się w przyszłości oraz można przewidzieć jej rezultat. Przykłady to: umyje, obierze, pokroiła, ugotuje i zje.
W rozpoznawaniu czasowników dokonanych może pomóc dodanie do nich zwrotu „raz a dobrze”, np. umyje – raz a dobrze, pokroiła – raz a dobrze. Zwrot ten nie pasuje do czasowników niedokonanych, Ostatnim zagadnieniem związanym z czasownikami jest ich pisownia z partykułą “nie” oraz cząstkami “bym, byś, by”.
„Nie” z czasownikami, kiedy chcemy czemuś zaprzeczyć, zapisujemy osobno: nie lubię, nie chcieli, nie zapytałam, nie dokończysz, nie zapragnęłaby. Wyjątkiem są czasowniki, które rozpoczynają się cząstką „nie” i nie stanowią zaprzeczenia, takie jak: niedomagać, niepokoić, niewolić i nienawidzić. Z kolei cząstki „bym”, „byś”, „by” piszemy: łącznie z osobowymi formami czasownika, np.
mówiłby, skakałby, a rozdzielnie z nieosobowymi formami czasownika, np. warto by, trzeba by, można by. W trybie przypuszczającym, gdy cząstka znajduje się przed czasownikiem, piszemy ją osobno, np.
: byś mówiła, byś skakał, byście zapomnieli. Podsumujmy. Czasownik jest odmienną częścią mowy informującą o czynnościach i stanach.
Odpowiada na pytania: co robi? co się z nim dzieje? Czasowniki dzielimy na osobowe i nieosobowe.
Odmianę czasownika nazywamy koniugacją. Czasownik odmienia się przez osoby (1. , 2.
, 3. ) i liczby (pojedynczą i mnogą), czasy (przyszły prosty i złożony, teraźniejszy, oraz przeszły), rodzaje - męski, żeński i nijaki oraz męskoosobowy i niemęskoosobowy, strony - czynną, bierną i zwrotną, tryby - oznajmujący, przypuszczający i rozkazujący, oraz aspekty - dokonany i niedokonany. “Nie z czasownikami piszemy osobno, a z cząstkami “bym, byś, by” piszemy łącznie z osobowymi formami czasownika.
Z nieosobowymi formami czasownika oraz wtedy, gdy cząstki te znajdują się przed czasownikiem, piszemy je osobno. W kolejnych filmach opowiem o przysłówku i o imiesłowach. Jeśli podobał Ci się ten film, możesz go polubić i zasubskrybować mój kanał.
Dziękuję za obejrzenie i do usłyszenia!
