Czy mieliśmy w naszej historii terrorystów? Kurde, głupio to brzmi. Polak - terrorysta, bo przecież w szkole uczą, że nasi to tylko honorowo w otwartej walce z odsłoniętą przyłbicą się z przeciwnikiem mierzyli.
Jak nie w trakcie bitwy na wojnie, to chociażby w trakcie powstania, prawda? Nie do końca, bo jeżeli terror, terroryzm zdefiniujemy sobie jako przeprowadzanie zamachów, żeby pozbawić ofiary życia, ale też żeby siać panikę wśród osób, które z tymi ofiarami sympatyzują, to oczywiście, że nasi takie akcje robili, chociażby w XIX wieku. Poznajcie Bractwo Sztyletników.
Swojego czasu postrach carskich władz i tych, którzy z tymi władzami sympatyzowali. Czas na nowy odcinek "Historii bez cenzury". Dokładne początki tej organizacji, która powstała w maju 1862 roku i za cel postawiła sobie organizację akcji odwetowych na Rosjanach i ich sprzymierzeńcach, w zaborze rosyjskim, jak przystało na organizację konspiracyjną, owiane są tajemnicą.
Praktycznie nie tworzono żadnej dokumentacji, rozkazy były wydawane ustnie. A kto te rozkazy wydawał? To też niezbyt proste, bo było kilku liderów.
A jeszcze jak wybuchło powstanie styczniowe, to się sprawy jeszcze mocniej skomplikowały. Ale jedną z najważniejszych osób był tam Ignacy Chmieleński. Koleżka był chodzącą definicją słowa radykał.
Uważał, że bezwzględnymi zamachami na rosyjskie szychy trzeba porwać ludzi do tłumnego powstania, w trakcie którego Polacy będą wyrywać sztachety z płotów, tłuc nimi ruskich żołnierzy, zabierać im broń i walczyć nią dalej o wolność. Natomiast jeśli chodzi o przeprowadzanie zamachów, to uważał, że zamiast sztachet lepiej sprawdzą się bomby, rewolwery i sztylety. Zatrute sztylety, konkretnie pokryte strychniną, która powoduje porażenie mięśni, w tym mięśni oddechowych, w związku z czym taki dziabnięty człowiek umiera przez uduszenie.
Naprawdę grubo gość leciał jak na syna carskiego generała. Przy czym jeszcze pozytywne nastawienie nie gwarantuje wcale sukcesu. Cicho mordo, bo nikt mi na szkolenia nie przyjdzie.
Pierwsze zamachy, jakby to delikatnie ująć, miały niezbyt korzystny stosunek sukcesu do poniesionych strat. Ludzie rekrutowani przez Chmieleńskiego przeprowadzili zamachy na carskiego namiestnika, czyli reprezentanta cara na naszych ziemiach, swoją drogą to był brat cara, i na Aleksandra Wielopolskiego - szefa rządu cywilnego, który tańcował jak mu car zagrał. W sumie warto tutaj zaznaczyć, że pierwszy z planowanych zamachów na namiestnika w ostatniej chwili został odwołany, żeby przypadkiem strzelając z rewolwerów nie trafić żony namiestnika, która była w zaawansowanej ciąży.
Tak czy inaczej, na wyżej wymienione szychy przeprowadzono trzy zamachy. Żaden się nie udał, za to carskie służby powiesiły trzech zamachowców. Niby kijowo, ale jednak nie do końca, bo dyndające przed warszawską cytadelą zamachowcy dla wielu osób szybko stali się nie tylko symbolem walki z okupantem, ale też wzorem do naśladowania.
W sensie nie to, żeby też zawisnąć, tylko żeby aktywnie wziąć udział w wyrzynaniu i zastraszaniu carskich władz. Szeregi sztyletników zaczęły rosnąć, a pierwsze udane akcje były już tylko kwestią czasu. Jedną z pierwszych szych ubitych przez sztyletników był Paweł Felkner, namiestnik kancelarii tajnej policji, czyli organu, który ścigał konspiratorów.
Został zadźgany sztyletem w bramie domu, w którym mieszkał, a zamachowiec nawet obciął mu ucho, ale koniec końców nie stało się to później znakiem rozpoznawczym sztyletników. Miało to miejsce w listopadzie 1862 roku. Kilka tygodni później wybuchło powstanie styczniowe, co paradoksalnie bardzo ułatwiło sztyletnikom robotę, ponieważ powstańcze władze uczyniły z nich niemal oficjalnych wykonawców wyroków na carskich sojusznikach, zdrajcach, mundurowych itd.
Sztyletnicy weszli w skład Straży Narodowej, na której czele stał Paweł Landowski. To on do spóły z Chmieleńskim mieli być odpowiedzialni za rozbujanie terroru. Przekaz miał być jasny "trzymasz z ruskimi, bój się o życie" i nawet nie musisz być politykiem.
Możesz być na przykład dziennikarzem jak Aleksander Miniszewski, który na łamach prorosyjskiego dziennika obsmarowywał patriotyczne manifestacje, czy oczywiście powstanie, jak już wybuchło. Datę wykonania wyroku ustalono na 2 maja 1863 r. Zamachowcy byli doprawdy bezczelni.
Zakradli się do miejsca zamieszkania dziennikarza, a kiedy ten wszedł do pokoju tylko w szlafroku, to ekipa dopadła go tak szybko, tak sprawnie, że nawet nie wydał żadnego dźwięku. Dostał sztyletami w szyję, serce i jeszcze raz w klatkę piersiową, po czym panowie jak gdyby nigdy nic na luzaka wyszli sobie z budynku, a policjantowi spotkanemu w bramie na dole powiedzieli, żeby poszedł do lokalu na górze sprawdzić, bo chyba komuś się tam zrobiło słabo. Jaka była reakcja władz?
Rosjanie chcieli pokazać, że nie zostawiają swoich na lodzie, toteż zaproponowali wdowie po zabitym dziennikarzu wysoką rentę, której jednak ta nie przyjęła. Czemu? Bo się bała.
Przyjęcie pieniędzy byłoby deklaracją, że trzyma z władzami, co od razu umieściłoby ją na czarnej liście zamachowców. Terror zaczynał działać, swoją drogą niedługo później, również w swoim mieszkaniu, od sztyletu padł oficer odpowiedzialny za ściąganie kontrybucji, czyli innymi słowy podatku na rzecz okupanta. Kim byli sztyletnicy?
To był w zasadzie całkiem ciekawy przegląd społeczeństwa, bo byli wśród nich szlachcice, rzemieślnicy, studenci, dorożkarze. Wspólnymi siłami w samej tylko Warszawie zabili 24, a ranili 23 przedstawicieli rosyjskich władz: mundurowych, poborców podatkowych, prowokatorów, różnego rodzaju zdrajców. A czy działali gdzieś indziej?
Czy była na przykład ekipa, która ścigała zdrajców po wsiach? Jak najbardziej. Była taka ekipa, chociaż to trochę bardziej skomplikowane.
Oni faktycznie ścigali zdrajców na prowincji i według powstańczych papierów należeli do tego samego oddziału co sztyletnicy. Ale wielu historyków twierdzi, że nie należy łączyć tych dwóch grup. I mają trochę racji.
Ta ekipa mścicieli, działająca na prowincji, zwana żandarmami wieszającymi, miała inne metody działania, które uderzały w ludność cywilną, a sztyletnicy starali się tego unikać. Żandarmi wieszający, którzy czasem nosili takie emblematy w kształcie czaszki, działali w ten sposób, że kiedy dowiadywali się, że we wsi ktoś informuje carskie władze, gdzie w okolicy działają partyzanci, to przyjeżdżali do wsi takiego zdrajcę publicznie wieszali, a wieś puszczali z dymem. A to wszystko w biały dzień.
Oni mieli zdecydowanie więcej krwi na rękach, mówi się nawet o około tysiącu siedmiuset ofiarach. Przy czym ogromna część tych ofiar to ludzie kompletnie niewinni, którzy albo, że się tak wyrażę, dostali rykoszetem, albo czymś zdenerwowali wieszających. Bo niestety, im bliżej końca powstania, tym dyscyplina w tej ekipie była coraz luźniejsza i z czasem niektóre oddziały po prostu przerodziły się w bandy zbirów, które rabowały co cenniejsze i zabijały tych, którzy ośmielili się stawiać opór.
A pod koniec powstania to już w ogóle nie wiadomo było co się dzieje i kto kim jest, bo niektóre ekipy regularnych zbirów przebierały się za powstańców i w ten sposób napadały na ludzi. Był na przykład taki gang, który specjalizował się w napadach na księży, którego ważnym członkiem był lokalny organista. Wróćmy jednak do sztyletników w Warszawie, którzy byli na fali i postanowili zrobić akcję z naprawdę grubej rury.
Postanowili ubić nowego carskiego namiestnika Fiodora Berga. Za sam fakt bycia namiestnikiem trafił od razu na jedynkę na czarnej liście. A fakt, że trochę ponad 30 lat wcześniej tłumił powstanie listopadowe, jeszcze go na tej pozycji umacniał.
Podobnie jak to, że nakazał torturowanie ludzi sympatyzujących z powstańcami i okładanie pałami przechodniów, którzy nie zdejmowali nakrycia głowy widząc jego powóz. No, sam się chłop prosił. Tylko jak się pozbyć takiej szychy?
Zarówno jego mieszkanie, jak i oczywiście miejsce pracy były naprawdę mocno chronione. Nie szło się tam zakraść. Pozostawał zamach w drodze do roboty albo w trakcie z tejże roboty powrotu.
Oczywiście wtedy też była przy Bergu obstawa, ale mimo wszystko szanse były wtedy największe. Na szczęście zwiadowcy donieśli, że Berg lubi w życiu rutynę, co przejawiało się chociażby stałą trasą przejazdu przez miasto. To bardzo ułatwiało organizację zamachu.
Jako że główną rolę miały odegrać tym razem rzucone w powóz bomby, to organizatorzy zamachu stwierdzili, że najlepiej będzie wyrzucić je z pałacu Zamoyskich na rogu Nowego Światu, bo tam jeszcze powóz zawsze zwalnia przed skrzyżowaniem, co dodatkowo ułatwi robotę. Kolesie od miotania bomb usadowili się więc na poddaszu i czekali na sygnał ekipy z dołu. W końcu powóz namiestnika Berga pojawił się na skrzyżowaniu o spodziewanej porze, jakby się z zamachowcami umówił.
Był 19 września 1863 r. Ekipa na dole dała znać strzałem z dubeltówki. Błyskawicznie poleciały bomby i butelki z łatwopalnymi substancjami.
Narobiło się na ulicy mnóstwo dymu, a jak go lekko rozwiało, to rozwiały się też nadzieje zamachowców na sukces, bo okazało się, że bomby nie eksplodowały tam, gdzie planowano, tylko między końmi eskorty. Raniły trzech ochroniarzy, natomiast powóz Berga został tylko lekko uszkodzony. Po jakimś czasie wysiadł z niego namiestnik, który okazał się nie tylko nietknięty, ale też strasznie wściekły.
To się nie mogło dobrze skończyć. Berg kazał żołnierzom natychmiast przeszukać kamienicę, z której poleciały bomby, ale ta była zamknięta. Zamachowcy mieli mnóstwo czasu, żeby uciec.
Wściekły namiestnik postanowił zemścić się na cywilach. Kazał aresztować wszystkich mężczyzn w tamtym gmachu, a kobiety i dzieci wyprowadzić przed budynek. Dodatkowo kazał oddziałowi wojska wbić do środka i zrobić w budynku apokaliptyczny rozpieprz.
Przed kamienicą lądowało wyposażenie mieszkań. Niektóre elementy rąbano siekierami i je wynoszono. Większe gabarytowo przedmioty wylatywały oknami, jak na przykład fortepian Chopina stojący w tamtejszym mieszkaniu jego siostry.
To właśnie o tej sytuacji w swoim wierszu "Fortepian Chopina" pisał Cyprian Kamil Norwid. W tym budynku mieszkał też Józef Kowalewski, bardzo znany orientalista. Jego zbiory też trafiły na wielką kupę przed budynkiem, którą oczywiście podpalono w pewnym momencie.
I jarało się ponoć tak strasznie, że trzeba było wezwać straż pożarną, żeby uniknąć pożaru miasta, co pewnie samemu Bergowi by nawet nie do końca przeszkadzało, ale to nie wszystko. Samą kamienicę władze skonfiskowały. Co na to właściciel?
Nie miał zbyt wiele do gadania, bo dostał 8 lat ciężkich robót. Jego syn też pojechał na Sybir. W sumie tylko dlatego, że był w gmachu podczas zamachu.
Co więcej, wszyscy właściciele sąsiednich posesji musieli zapłacić karę, a od tej pory jeżeli zamachowcy będą uciekać przez teren czyjejś posesji, to będzie im ona przez władze konfiskowana. Mało tego, Berg zarządził, że od tej pory wszyscy świadkowie zamachu będą sądzeni tak samo surowo jak jego sprawcy. A swoją drogą, czy udało się władzom powiesić tych zamachowców od bomb?
Tylko jednego i to też dopiero po dłuższym czasie. Większość pouciekała, w tym dwóch najważniejszych sztyletników. Chmieleński, mimo że na emigracji, to dalej opracowywał często dość szalone plany wyrwania niepodległości, na przykład przez wywołanie powstania na Bałkanach.
Prawda jednak jest taka, że był już wtedy kompletnie bezsilny, co strasznie go musiało irytować, dołować. Stąd hipoteza, że jego tajemnicze zniknięcie w szwajcarskich górach w 1870 r. to nie był nieszczęśliwy wypadek, tylko samobójstwo.
A co z Landowskim? Dołączył do walczących na Podlasiu, ale w pewnym momencie trafił do niewoli, został rozpoznany i przygrzmocono mu 20 lat katorgi. Wyszedł co prawda po dziesięciu, ale to w zupełności wystarczyło, żeby zgasić w nim buntowniczy płomień.
Trafił do Francji, gdzie skończył medycynę i podjął się zdecydowanie spokojniejszego zajęcia niż planowanie i przeprowadzanie zamachów, bo został ginekologiem. A czy razem z ewakuacją tych dwóch panów skończyła się historia sztyletników? Nic z tych rzeczy.
Nowy szef egzekutorów był naprawdę niezłym koksem. Nazywał się Szafarczyk, Emanuel Szafarczyk i mimo że po wprowadzeniu nowej fali obostrzeń przez namiestnika Berga po zamachu na jego życie, warunki do siania terroru były zdecydowanie utrudnione, to jednak nowemu szefowi sztyletników udało się zaplanować, a jego ekipie przeprowadzić egzekucję Bertolda Hermaniego, jednego z najważniejszych rosyjskich szpiegów. Zasztyletowano go w hotelu, a sprawcy uciekli.
Znowu musiało namiestnika telepać z wściekłości, ale stwierdził, że nie wizerunkowo to tak nie może być. Musi się znaleźć i zostać ukarany jakiś sprawca. Toteż wzięto Bogu ducha winnego pomagiera w okolicznej cukierni i publicznie go powieszono, właśnie jako pojmanego sprawcę.
Szafarczyk nie planował jednak osiadać na laurach i już 22 grudnia 1863 roku przeprowadzono kolejny zamach na rosyjskiego dygnitarza. Jednak tym razem wicedyrektor kancelarii specjalnej do spraw stanu wojennego został tylko ranny, a służbom udało się złapać zamachowca. I to był początek zaciskania się pętli wokół Szafarczyka.
Na razie tylko takiej metaforycznej, ale podejrzewam, że domyślacie się już, że zmierza to w stronę jak najbardziej realnej pętli wokół szyi. Carskie służby zaczęły węszyć. Funkcjonariusze wyciągnęli od pojmanego zamachowca nazwisko jego szefa, jednak Szafarczyk był naprawdę czujny.
Niewykluczone, że udałoby mu się wymknąć, gdyby nie zdradził go przyjaciel, którego władze przekupiły obietnicą udzielenia zgody jego matce na otwarcie knajpy. Zwabiony do mieszkania przyjaciela Szafarczyk nie miał szans, jak wbili tam mundurowi. Nie to, żeby nie próbował.
Podobno jednemu z nich tęgo obił mordę przy próbie ucieczki. No ale nie udało się, trafił za kraty. Tam też nie mieli z nim łatwo, bo mimo regularnego bicia trzymał się jakby był ze stali.
Podobno zrobił swoją zawziętością takie wrażenie na zaprawionych w torturach funkcjonariuszach, że jeden to go aż nawet pochwalił. Jednak w pewnym momencie szef sztyletników ugiął się. Ugiął się na tyle, że przyznał się, że jest faktycznie tym, za kogo go uważają, ale to tyle.
Poza samym sobą nie wsypał nikogo innego, jednak to władzom w zupełności wystarczyło. 17 lutego 1865 roku Szafarczyk został powieszony, a obok niego zawisnął ostatni naczelnik powstańczego rządu. To swoją drogą była ostatnia publiczna egzekucja związana z powstaniem styczniowym.
To Rosjanie jeszcze przez jakiś czas później rozpuszczali plotkę, że Szafarczyk pod koniec przeklinał już i powstanie i swoją ekipę, co oczywiście nie było prawdą. Jednak władze nie mogły sobie pozwolić na to, żeby i z niego ludzie sobie zrobili wzór do naśladowania. Trzeba było jakoś uciąć ten terror, bo taka aktywność, taka forma rebelii to jest jakiś koszmar dla władzy.
Tylko czy faktycznie powinniśmy sztyletników nazywać terrorystami? To nie jest proste z wielu powodów. Po pierwsze oczywiście zależy kogo spytamy.
Jak Rosjan, to w większości usłyszymy, że: Nie, no jasne, że to byli terroryści. Jak Polaków, to w większości usłyszymy, że nic z tych rzeczy, bo przecież walczyli z okupantem o wolną ojczyznę. Prawda jest bowiem taka, że nie ma uniwersalnej prawdy.
Każdy ma swoją. Każda strona konfliktu w swoich założeniach, w swojej głowie jest przekonana o tym, że jest tą stroną dobrą. Jest jeszcze inny aspekt.
Ci sztyletnicy, działający w Warszawie przynajmniej, starali się unikać ofiar wśród niewinnej ludności, nawet jeśli miałaby to być żona samego namiestnika, więc nie można tego nazwać terrorem. Z kolei inni wyciągną na to argument, że hola, hola, przecież żandarmi wieszający też formalnie należeli do żandarmerii powstańczej, a oni się przecież nie patyczkowali. Jakbyśmy jednak tej działalności nie nazwali, to przy odrobinie pecha można było stać się ofiarą takiej zemsty.
A jak się z władzami współpracowało, to uderzenia można było być niemal pewnym. Dzisiaj jednak nie trzeba wcale biegać ze sztyletem albo rzucać bombami, żeby kogoś zastraszyć, żeby dokonać na kimś zemsty, albo wywołać zbiorową panikę wśród szarych ludzi, albo wśród władz. Wystarczy wcale nie bardzo drogi komputer i odpowiednio ogarnięty haker i już może być kłopot.
Wystarczy jeden niezabezpieczony mail, z którego haker wykradnie nasze dane, żeby się potem pod nas podszyć, albo użyje przeciwko nam informacji, które w tym mailu znajdzie. Na szczęście można się przed tym zabezpieczyć. W opisie naszego filmu znajdziecie link do strony, na której możecie kupić pakiet Nord VPN w promocyjnej cenie, a dodatkowo z naszym specjalnym kodem dostaniecie jeszcze dodatkowy okres gratis, tak że opłaca się jak diabli.
Nord VPN zabezpiecza Wasze dane przed podwędzeniem nawet na sześciu urządzeniach, nie robi sobie przerw i jeszcze umożliwia oglądanie treści niedostępnych u nas, a dostępnych na przykład na wyspie Man, co to ma taką śmieszną flagę. Wszystkie potrzebne informacje znajdziecie w opisie naszego filmu. Wbijajcie więc koniecznie!
A my widzimy się niedługo!